روزانه ویدیوها و تصاویر زیادی از گوشه‌وکنار ایران منتشر می‌شود که صف‌ طولانی خودروها را مقابل جایگاه‌های سوخت نشان می‌دهد. شهروندان در برخی مناطق می‌گویند جایگاه‌ها بنزین ندارند یا برای هر بار سوخت‌گیری سقف محدود تعیین کرده‌اند. هم‌زمان گزارش‌های مربوط به افزایش قیمت بنزین در حال انتشار است و مسعود پزشکیان، رئیس دولت چهاردهم، نیز به‌صراحت گفته است که دولت امکان واردات بنزین با قیمت کنونی و عرضه آن با نرخ یارانه‌ای را ندارد.

در این میان، بر اساس تصمیم جدید، قرار است سهمیه بنزین خودروهای تولید سال ۱۳۸۵ و پیش از آن قطع شود. این خودروها همچنین از این پس شامل ممنوعیت تردد و نقل و انتقال پلاک نیز خواهند شد.  

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی این تصمیم، زمانی آشکار می‌شود که بدانیم میلیون‌ها نفر از کسانی که تا چند سال پیش جزو طبقه متوسط بودند، اکنون به زیر خط فقر سقوط کرده‌اند و توان خرید خودروهای مدل بالا را ندارند. برخی از مالکان همین خودروهای قدیمی نیز با جابه‌جایی کالا، مسافرکشی در سطح شهر و یا فعالیت در تاکسی‌های اینترنتی امرار معاش می‌کنند و قطع سهمیه سوخت و ممنوعیت تردد آن‌ها به معنای قطع یا کاهش جدی منبع درآمد یک خانواده است.

بااین‌حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت پزشکیان، مدعی است که سهمیه‌بندی جدید بنزین «به‌صورت عدالت‌محور» اجرا خواهد شد. رسانه‌های حکومتی نیز طرح قطع سهمیه بنزین «خودروهای فرسوده» و منع تردد آن‌ها را اقدامی «با هدف کاهش مصرف سوخت، مهار آلایندگی و افزایش ایمنی ناوگان» معرفی کرده‌اند.

مسعود پزشکیان روز دوشنبه، نوزدهم مرداد با اذعان به ناتوانی دولت در تامین بنزین مورد نیاز کشور گفت که سال گذشته شش میلیارد دلار بنزین وارد کردیم اما امسال پول واردات بنزین را نداریم.

آمارهای دولتی نیز از افزایش فاصله میان تولید و مصرف حکایت دارند؛ به‌طوری‌که ظرفیت تولید روزانه بنزین حدود ۱۱۰ میلیون لیتر اعلام شده، حال آنکه مصرف روزانه به ۱۲۹ تا ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده است. به بیان دیگر کسری روزانه بنزین در ایران حدود ۲۰ میلیون لیتر است. برخی رسانه‌های داخلی گزارش داده‌اند که آسیب‌دیدن پالایشگاه لاوان در جنگ تولید روزانه این پالایشگاه را که پیش‌تر حدود سه میلیون لیتر بود، به نصف کاهش داده و این مسئله در کسری بنزین تاثیر گذاشته است.

با این حال، بررسی اخبار مربوط به کسری بنزین در سال گذشته نشان می‌دهد کمبود بنزین در ایران مختص به شرایط جنگی و محاصره دریایی نیست و پیش از این نیز وجود داشته اما حالا تشدید شده است. در این میان، آنچه نگرانی فزاینده اقشار کم‌درآمد جامعه را در پی داشته، قطع سهمیه بنزین و اعمال محدودیت برای خودروهای تولید سال ۱۳۸۵ و پیش از آن است. این محدودیت‌ها در اصلاحیه آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو آمده است؛ اصلاحیه‌ای که هیات وزیران روز ۲۴ تیر ۱۴۰۵ تصویب کرد و محمدرضا عارف، معاون اول پزشکیان، روز ۱۲ مرداد آن را ابلاغ کرد.

بر اساس این مقررات، خودروهای سواری بنزینی با عمر ۲۰ سال و بیشتر در گروه خودروهای فرسوده قرار می‌گیرند و دیگر سهمیه بنزین با نرخ‌های اول و دوم، یعنی بنزین ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی، دریافت نمی‌کنند. صدور یا فعال‌سازی کارت سوخت آن‌ها نیز به ثبت‌نام در سامانه جایگزینی خودروهای فرسوده منوط شده است. این خودروها همچنین با محدودیت تردد، نقل‌وانتقال و تعویض پلاک در کلان‌شهرها مواجه خواهند شد و سکوهای اینترنتی حمل بار و مسافر نیز اجازه به‌کارگیری آن‌ها را ندارند.

وسیله امرار معاش قشر کم‌درآمد

آمار تفکیکی و دقیقی از خودروهای در حال تردد تولید سال ۱۳۸۵ و پیش از آن وجود ندارد. همچنین مشخص نیست چه تعداد از خودروهای بالای ۲۰ سال برای امرار معاش مورد استفاده قرار می‌گیرند. بهمن‌ماه ۱۴۰۴، رئیس ستاد نوسازی ناوگان حمل‌ونقل اعلام کرد که از مجموع ۲۲ میلیون و ۴۰۰ هزار خودروی سواری در حال تردد در ایران، حدود هفت میلیون و ۵۰۰ هزار دستگاه در محدوده فرسودگی یا مرز فرسودگی قرار گرفته‌اند و از این تعداد، حدود دو میلیون و ۶۰۰ هزار دستگاه بیش از ۲۰ سال عمر دارند.

در تهران نیز پیش‌تر برخی مسئولان از تردد دو میلیون و ۹۰۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده سخن گفته‌اند، اما این آمار موتورسیکلت‌ها و وسایل نقلیه در مرز فرسودگی را نیز شامل می‌شود و تعداد خودروهای سواری بالای ۲۰ سال را به‌طور جداگانه مشخص نمی‌کند. درباره تاکسی‌های رسمی نیز بر اساس آمار سازمان تاکسیرانی تهران در اردیبهشت ۱۴۰۴، از حدود ۷۰ هزار تاکسی فعال پایتخت، نزدیک به ۳۰ هزار دستگاه فرسوده‌اند.

هرچند هیچ‌یک از این آمار برای ارزیابی دقیق تعداد خودروهای بالای ۲۰ سال کافی نیست و نمی‌توان گفت چند میلیون نفر با این خودروها در شهرها تردد می‌کنند و چند میلیون نفر از آن‌ها به‌عنوان وسیله امرار معاش استفاده می‌کنند، تجربه زیسته مردم در کلان‌شهرها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از رانندگان تاکسی‌های اینترنتی، تاکسی‌های شهری و مسافرکش‌های شخصی با همین خودروها کار می‌کنند و حالا در خطر قطع سهمیه بنزین قرار گرفته‌اند.

راننده‌ای ۶۸ ساله در تهران که با پراید مدل ۱۳۸۴ مسافرکشی می‌کند و مخارج خانواده‌اش از همین راه تامین می‌شود، به طرح جدید دولت به شدت اعتراض دارد و می‌گوید: «انگار عمدی دارند که پایشان را روی گلوی قشر کم‌درآمد بگذارند و به روش‌های مختلف مردم را آزار دهند، من الان وقت بازنشستگی و استراحتم است اما مجبورم صبح تا شهر کار کنم و درآوردن همین یک لقمه نان را هم به ما نمی‌بینند.»

او در ادامه می‌افزاید: «من خرج یک خانه و هزینه داروهای همسر بیمارم را از همین ماشین فرسوده درمی‌آورم و اگر همین را هم از دست بدهم، برای نان شب محتاج می‌شوم.»

راننده جوانی که با خودروی مدل ۱۳۸۲ در اسنپ کار می‌کند نیز می‌گوید که با همین پراید که صندلی‌هاش شکسته، موتورش ایراد زیاد دارد و چرخ‌هایش صاف شده است، مخارج کودک یک ساله‌اش را تامین می‌کند. او می‌گوید روزهایی که مسافر نیست یا کم هست، برای خرید پوشک بچه دچار مشکل می‌شود و قطع سهمیه سوخت، او را یک درجه دیگر به زیر خط فقر هل می‌دهد.» او در ادامه می‌افزاید وقتی همین پراید فرسوده در بازار آزاد ۳۰۰ میلیون تومان معامله می‌شود و مشتری هم دارد، یعنی تعداد زیادی از مردم توان خرید ماشین مدل بالاتر را ندارند.

این راننده جوان به آمار حدود سه میلیون خودروی در حال تردد فرسوده اشاره می‌کند و می‌گوید اگر فرض کنیم از هر خودروی فرسوده مانند خانواده من، دست‌کم سه نفر امرار معاش می‌کنند، یعنی با این تصمیم حداقل ۹ میلیون نفر فقیرتر می‌شوند.

تصمیم جدید دولت در فضای مجازی نیز با واکنش‌های گسترده‌ای مواجه شده است. یکی از کاربران نوشته است: «خجالت بکشید از این تصمیم‌های مزخرفتان. کارت سوخت ماشین‌های مدل ۸۵ به پایین را سوزاندید؟ بی‌شرم‌تر از شماها خدا نیافریده است، طرف اگر وضعش خوب بود، ماشینش را عوض می‌کرد و مدل بالاتر می‌گرفت. زورتان فقط به قشر فقیر و مستمند رسیده است.»

کاربر دیگری با اشاره به قیمت خودروهای قدیمی در بازار نوشته است: «سال‌ها هیچ برنامه‌ای برای نوسازی ماشین‌های فرسوده نداشتند، حالا یک‌شبه تصمیم گرفته‌اند سهمیه بنزینشان را قطع کنند.»

نسخه‌ای برای پوشاندن ناکارآمدی‌های مدیریتی

دولتی‌ها مدعی‌اند که طرح منع تردد و قطع سهمیه خودروهای فرسوده با هدف کاهش آلودگی هوا، ایمنی و مدیریت مصرف سوخت انجام می‌شود. در نقطه مقابل، کارشناسان تاکید می‌کنند که چنین طرح‌هایی به شرط حمایت کامل و کافی از طرح نوسازی خودروهای فرسوده آثار مثبت دارد، وگرنه در وضعیتی که بحران اقتصادی به نقطه جوش رسیده و تامین معاش برای مردم به چالش جدی تبدیل شده است، فقط تعداد فقرای جامعه را افزایش می‌دهد.

روز دوشنبه، گروهی از مخالفان اجرای این طرح با راه‌اندازی کارزاری تاکید کردند که «این طرح هیچ شباهتی به یک برنامه اصلاحی ندارد؛ بلکه نسخه‌ای برای پوشاندن ناکارآمدی‌های مدیریتی و انتقال هزینه سال‌ها بی‌توجهی به مدیریت ناوگان به دوش بی‌چاره‌ترین قشر جامعه است.»

نویسندگان کارزار خودروهای قدیمی را نه نماد تجمل، بلکه وسیله رفت‌وآمد و «بقای اقتصادی میلیون‌ها خانواده» خوانده‌اند و خطاب به مسئولان نوشته‌اند: «کاری کردید که مردم امروز توانایی سوار شدن به خودروهای مدرن و مدل‌بالا را ندارند و حالا همان خودرویی را که با سختی و از سر ناچاری سوار می‌شوند، از آن‌ها می‌گیرید. نمی‌توان سال‌ها در مدیریت منابع و توسعه حمل‌ونقل عمومی کوتاهی کرد و سپس با یک تصمیم قهری و تنبیهی صورت‌مسئله را پاک کرد.»

امضاکنندگان این کارزار خواستار لغو فوری طرح، مهار قیمت خودرو و قطعات و ارائه تسهیلات واقعی، ارزان و بلندمدت برای نوسازی ناوگان شده‌اند. آنان در پایان تاکید کرده‌اند: «اگر هدف نوسازی است، باید مردم را با حمایت به سمت خودروهای جدید سوق داد، نه با محروم کردنشان از سوخت خودرویی که در اختیار دارند».