دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، اعلام کرده است که از نظر اقتصادی فشار سنگینی بر ایران وارد می‌کند. اظهارات او در این زمینه یک روز پس از آن مطرح شد که اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، گفت واشنگتن از هفته آینده اقداماتی علیه تهران اعمال خواهد کرد که «هرگز نظیر آن دیده نشده است».

آمریکا، سازمان ملل متحد و اتحادیه اروپا پس از انقلاب ۵۷، در واکنش به برنامه هسته‌ای ایران، نقض حقوق بشر و حمایت از گروه‌های مسلح، علاوه بر اعمال تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، محدودیت‌های تجاری وضع کرده و دارایی‌های این رژیم را توقیف و مسدود کرده‌اند.

از زمان آغاز جنگ اخیر در ماه فوریه، واشنگتن تحریم‌های بیشتری در حوزه‌های دریایی، انرژی و مالی اعمال کرده و همچنین محاصره دریایی بنادر ایران را آغاز کرده است.

داده‌های «دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا» (OFAC) نشان می‌دهد که این نهاد از زمان آغاز دور دوم ریاست‌جمهوری ترامپ، بیش از هزار فرد، کشتی و هواپیما را تحریم کرده است.

اقدامات اخیر، ناوگان مخفی نفتکش‌های ایران، شرکت‌های بیمه کشتیرانی، نهادها و افرادی که در دستیابی جمهوری اسلامی ایران به تسلیحات کمک می‌کنند، و صرافی‌های دیجیتال را هدف قرار داده است. این اقدامات همچنین حدود پانصد میلیارد دلار رمزارز مرتبط با ایران را مسدود کرده است.

خبرگزاری رویترز با اشاره به این موارد، در گزارشی توضیح داد که دولت ترامپ چه گزینه‌های دیگری برای اعمال فشار بیشتر بر حکومت ایران دارد.

تحریم پالایشگاه‌های مستقل چینی موسوم به «تی‌پات»

پالایشگاه‌های مستقل چینی که به «تی‌پات» (Teapot) معروف‌اند، حدود یک‌چهارم ظرفیت پالایش نفت چین را در اختیار دارند. این پالایشگاه‌ها با حاشیه سود بسیار اندک و گاهی حتی منفی فعالیت می‌کنند.

بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ شرکت تحلیلی کپلر (Kpler)، چین خریدار بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران راست. از آنجا که پالایشگاه‌های مستقل سهم چشمگیری از این تجارت را به خود اختصاص می‌دهند، در معرض «تحریم‌های ثانویه» قرار می‌گیرند؛ سازوکاری تنبیهی که نهادهای همکار با هدف اصلی تحریم‌ها را نیز مشمول مجازات می‌کند.

تحریم‌های قبلی آمریکا باعث شده بود پالایشگاه‌های مستقل بزرگ‌تر از خرید نفت ایران منصرف شوند. با این حال، کارشناسان تحریم می‌گویند پالایشگاه‌های مستقل تا حدی از این فشار مصون‌اند، زیرا وابستگی چندانی به نظام مالی آمریکا ندارند.

تحریم بانک‌های چینی

دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا تاکنون تحریم‌های ثانویه‌ای علیه برخی نهادهای کوچک‌تر مستقر در چین و هنگ‌کنگ اعمال کرده که متهم‌اند میلیاردها دلار از معاملات نفت ایران را پردازش کرده و به تأمین مالی خرید تسلیحات کمک کرده‌اند.

وزارت خزانه‌داری آمریکا به دو بانک بزرگ‌تر چینی هشدار داده است که اگر مشخص شود منابع مالی ایران از طریق سامانه‌های آنها جابه‌جا شده، با تحریم‌های ثانویه روبه‌رو خواهند شد. با این حال، تاکنون از قرار دادن نام آنها در فهرست تحریم‌ها خودداری کرده است.

کارشناسان می‌گویند هدف قرار دادن این دو بانک، که مقام‌های آمریکایی نام آنها را اعلام نکرده‌اند، یا اعمال تحریم‌های دیگر علیه بانک‌های چینی اثر بازدارنده شدیدی بر مؤسسات مالی بزرگ‌تر خواهد داشت. با این حال، آنها هشدار داده‌اند که چنین اقدامی ممکن است واکنش تلافی‌جویانه پکن را نیز به دنبال داشته باشد.

مقام‌های دولت ترامپ پیش از دیدار احتمالی ترامپ و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، تلاش کردند تنش‌های میان واشنگتن و پکن را کم‌اهمیت جلوه دهند. نگرانی آنها این است که چین صادرات مواد معدنی حیاتی را که برای تولید فناوری‌های پیشرفته ضروری‌اند محدود کند، آن هم در شرایطی که آمریکا و متحدان غربی‌اش هنوز می‌کوشند منابع تأمین داخلیشان را توسعه دهند.

ممانعت از دور زدن تحریم‌ها

آمریکا می‌تواند به هدف قرار دادن افراد و نهادهای وابسته به حکومت ایران و همچنین افراد و شرکت‌هایی در چین و کشورهای حاشیه خلیج فارس که به تهران کمک می‌کنند تحریم‌ها را دور بزند و برای تأمین هزینه‌های جنگ درآمد کسب کند ادامه دهد.

وزارت خزانه‌داری آمریکا اخیرا شرکت‌هایی را تحریم کرده است که برای تسهیل تبدیل درآمدهای نفتی ایران به کالاهای وارداتی این کشور ایجاد شده‌اند.

به گفته برخی کارشناسان، احتمالا اظهارات جدید وزیر خزانه‌داری آمریکا نشان‌دهنده تشدید اقدامات اجرایی علیه نفتکش‌ها، خریداران نفت و صرافی‌هایی است که به تامین مالی حکومت ایران کمک می‌کنند.

اعمال تحریم‌های بیشتر در حوزه هوانوردی نیز ممکن است در دستور کار باشد؛ تحریم‌هایی که هدفشان کاهش توانایی ایران برای جابه‌جایی کالا و تجارت است، به‌ویژه اکنون که آمریکا مسیر کشتیرانی از طریق تنگه هرمز را محاصره کرده است.

محاصره زمینی

برخی مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی احتمال اعمال محاصره زمینی ایران را نیز مطرح کرده‌اند؛ اقدامی که به همکاری کشورهای همسایه ایران، یعنی عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، نیاز خواهد داشت.

دولت ترامپ با همه این کشورها، به جز افغانستان، در سطوح مختلفی روابط نزدیک دارد. با این حال، مرز افغانستان با ایران کوهستانی است و در هر صورت کنترل و گشت‌زنی در آن بسیار دشوار خواهد بود.

ترامپ در قبال پاکستان نیز اهرم‌های فشاری در دست دارد، چراکه این کشور اخیرا از وزارت خزانه‌داری آمریکا یک خط مبادله ارزی ۱۰ میلیارد دلاری درخواست کرده است. از سوی دیگر، تلاش ترکیه برای بازگشت به پروژه جنگنده‌های اف‌-۳۵ اهرم فشار دیگری در اختیار واشنگتن قرار می‌دهد.

تعرفه‌های ثانویه

ترامپ بارها تهدید کرده است که بر کالاهای وارداتی از کشورهایی که با ایران تجارت می‌کنند تعرفه وضع خواهد کرد، اما دیوان عالی آمریکا مبنای قانونی چنین تعرفه‌هایی را رد کرده است.

مجلس سنای آمریکا هفته گذشته طرح گسترده تحریم‌های روسیه را تصویب کرد که شامل تحریم‌های جدید علیه ایران نیز می‌شود. این طرح همچنین اختیارات جدیدی در زمینه وضع تعرفه به ترامپ می‌دهد که او می‌تواند احتمالا از آنها علیه کشورهایی استفاده کند که به تجارت ایران و خرید تسلیحات برای این کشور کمک می‌کنند.

با این حال، این طرح به تصویب مجلس نمایندگان آمریکا نیاز دارد؛ موضوعی که ممکن است روند دشواری داشته باشد، زیرا نگرانی‌های گسترده‌ای در میان دموکرات‌ها و برخی جمهوری‌خواهان درباره مفاد مربوط به تعرفه‌ها وجود دارد.