بازار خرید و فروش کالاهای دست‌دوم در ایران دیگر به عرضه لوازم خانگی، تلفن همراه یا خودروهای کارکرده محدود نیست. آگهی‌های درج‌شده در سامانه‌های آنلاین، از تغییر عمیق الگوی مصرف خانوارها و فشار فزاینده معیشتی حکایت دارند؛ تغییری که باعث شده کالاها و حتی دارایی‌هایی که تا چند سال پیش اساسا معامله‌پذیر نبود، اینک به اقلامی مرسوم در این بازار تبدیل شود.

فروش شیشه خالی عطرهای معروف، خرید و فروش لباس‌های مستهلک، اجاره لپ‌تاپ برای چند ساعت، فروش موی طبیعی، اجاره سند، اجاره فیش حقوقی، تأمین وثیقه برای آزادی زندانی و ده‌ها نمونه مشابه، تنها بخشی از آگهی‌هایی است که این روزها در برخی سامانه‌های خرید و فروش آنلاین دیده می‌شوند. اقتصادنیوز در گزارشی با اشاره به این روند، این آگهی‌ها را بازتاب فشار اقتصادی، تغییر سبک مصرف و اضطرارهای زندگی روزمره توصیف کرده است.

کارشناسان معتقدند این آگهی‌ها را نباید صرفا مواردی عجیب یا حاشیه‌ای دانست، بلکه هر کدام نشانه تغییر رفتار اقتصادی جامعه است. در گذشته دارایی افراد بیشتر به خانه، خودرو، طلا یا لوازم خانگی محدود می‌شد، اما اکنون هر چیزی که بتواند بخشی از هزینه‌های زندگی را جبران کند، قابل معامله است.

عرضه کالاها و خدماتی که سابقه نداشت

گشتی در آگهی واگذاری اجناس دست‌دوم ما را با خدمات نوظهوری در ایران آشنا می‌کند، از جمله آگهی‌های رو به افزایش، خدمات نگهداری حیوانات خانگی، از سگ‌‌گردانی تا نگهداری از گربه‌ها در هنگام سفر صاحبانشان، است؛ خدماتی با دستمزدهای چند میلیونی که بیشتر متقاضیان آن دانشجویان جویای کار پاره وقت هستند.

ناامیدی از چرخه معمول کار و تلاش برای دستیابی به ثروت، عامل دیگری برای رشد آگهی‌های عجیب و حتی باورنکردنی است؛ از فروش نقشه گنج و سنگ‌های آسمانی گرفته تا انواع طلسم‌ها و فروش مومیایی می‌شود. این آگهی‌ها هرچند معمولا پس از چند ساعت حذف می‌شوند، اما به گفته برخی مدیران این سامانه‌ها، بازدید از آنها بسیار زیاد است.

یکی دیگر از خدماتی که خبرساز شده آگهی اجاره ساعتی «همراه» برای حضور در مجلس و مهمانی‌ها است. این خدمات که بیشتر تحت عنوان اجاره «دوست پسر» شهرت یافته است، شامل خدماتی مانند داشتن ماشین، چهره و اندام مناسب است که از همین نمونه آگهی‌ها می‌توان دریافت چگونه دو شکل زندگی متفاوت زیر پوست جامعه جریان دارد.

طیف این آگهی‌ها بسیار گسترده است؛ از آگهی‌های ناشی از سر فقر شدید ــ مانند فروش موی سر یا ساده‌ترین وسایل کارکرده منزل ــ تا خدماتی که دغدغه‌های کاملا متفاوت مردم جامعه را نشان می‌دهند؛ مواردی مانند اجاره ساعتی ساعت‌های گران قیمت، گوشی‌های لوکس و خودرو. خدماتی که صرفا جنبه نمایشی دارد و به افراد فرصت می‌دهد تنها چند ساعت احساس کنند ثروتمندند.

چرا دست‌دوم فروشی رونق گرفته است؟

افزایش نرخ تورم و کاهش قدرت خرید طی سال‌های اخیر، بازار کالاهای دست‌دوم را به یکی از پررونق‌ترین بخش‌های اقتصاد غیررسمی بدل کرده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین نیازهای اولیه خود به جای خرید کالای نو، به سراغ نمونه‌های کارکرده یا خریدهای قسطی می‌روند. حتی برخی فروشندگان از افزایش قابل توجه تقاضا برای کالاهای دست‌دوم در مقایسه با سال‌های گذشته خبر می‌دهند.

در چنین شرایطی، فروش لباس‌های استفاده‌شده، کفش، کیف، وسایل الکترونیکی، مبلمان، لوازم آشپزخانه و حتی بسته‌های چندتایی از کالاهای مستعمل، دیگر غیرعادی نیست. بسیاری از فروشندگان تلاش می‌کنند چند قلم کالای بی‌استفاده را در یک بسته عرضه کنند تا سریع‌تر به پول نقد برسند.

از سوی دیگر، خرید قسطی نیز دیگر محدود به خودرو یا لوازم خانگی نیست. گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد حتی مواد غذایی، اقلام بهداشتی و کالاهای مصرفی روزانه نیز اقساطی عرضه می‌شوند؛ موضوعی که نشان‌دهنده کاهش نقدینگی خانوارها و دشواری تأمین هزینه‌های روزمره است.

همزمان، آگهی‌های اجاره لپ‌تاپ برای چند ساعت یا چند روز نیز نشان می‌دهد بخشی از جامعه حتی توان خرید ابزارهای اولیه کار یا تحصیل را هم ندارد و ترجیح می‌دهد صرفا مدت کوتاهی از این تجهیزات استفاده کند.

اجاره تلویزیون، پنکه، چای‌ساز، کولر آبی از ساعتی ۵۰ هزار تومان تا بیش از یک میلیون تومان برای برخی دستگاه‌های کارگاهی و صنعتی می‌رسد. امری که گویای فشار اقتصادی و کاهش سطح نیازهای روزانه در میان اقشار مختلف است.

رونق بازار، فرصت کلاهبرداران

برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند چنین روندی در اقتصادهای گرفتار تورم مزمن، کاهش درآمد و افت قدرت خرید، پدیده‌ای طبیعی است. زمانی که درآمدها پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست، افراد می‌کوشند هر آنچه را دارای ارزش اقتصادی است وارد چرخه خرید و فروش کنند.

در همین حال، گسترش سامانه‌‌های آنلاین نیز دسترسی به این بازار را آسان‌تر کرده و باعث شده عرضه‌کنندگان و خریداران کالاها و خدمات نامتعارف به‌سادگی به یکدیگر دسترسی یابند. در کنار رشد معاملات آنلاین، هشدارها درباره افزایش کلاهبرداری نیز پررنگ‌تر شده است.

پلیس فتا طی سال‌های گذشته بارها درمورد آگهی‌های جعلی در سایت‌های خرید و فروش هشدار داده و اعلام کرده است که یکی از رایج‌ترین شیوه‌های کلاهبرداری، دریافت بیعانه برای کالاهایی است که اساسا وجود خارجی ندارند یا هرگز به خریدار تحویل داده نمی‌شوند.

کلاهبرداران معمولا با درج قیمت‌هایی پایین‌تر از نرخ بازار، خریدار را برای پرداخت سریع بیعانه تحت فشار قرار می‌دهند و پس از دریافت وجه راه ارتباطی را قطع می‌کنند. در برخی پرونده‌ها نیز فروشندگان قربانی شده‌اند؛ به این صورت که خریداران با ارسال رسیدهای جعلی انتقال وجه یا سوءاستفاده از اعتماد فروشنده، کالا را تحویل گرفته اما مبلغی پرداخت نکرده‌اند. پلیس در سال‌های گذشته بارها از دستگیری گروه‌های فعال در این حوزه خبر داده است.

در سال‌های اخیر حتی درمورد خرید و فروش برخی کالاهای حساس مانند طلا در این سامانه‌ها نیز هشدارهای رسمی صادر شده و پلیس فتا تأکید کرده است که این سامانه‌ها محل مناسبی برای چنین معاملات پرمخاطره‌ای نیستند. کارشناسان حوزه تجارت الکترونیک معتقدند هرچه فشار اقتصادی بیشتر شود، احتمال سوءاستفاده از نیاز مالی شهروندان نیز افزایش می‌یابد. افرادی که به دنبال خرید ارزان‌تر یا فروش فوری دارایی‌های خود هستند، بیش از دیگران در معرض دام کلاهبرداران قرار می‌گیرند.

بازار آنلاین کالاهای دست‌دوم اکنون تنها بازاری برای خرید و فروش اجناس کارکرده نیست، بلکه تصویری گویا از شرایط اقتصادی و اجتماعی جامعه است. آگهی‌های عجیب امروز، از فروش شیشه عطر خالی تا اجاره فیش حقوقی، بیش از آنکه صرفا پدیده‌هایی نامعمول باشند، روایتگر تلاش افراد برای سازگار شدن با شرایط دشوار اقتصادی است. در کنار این تغییر، توسعه خریدهای قسطی، رونق کالاهای دست‌دوم و افزایش هشدارهای پلیس درباره کلاهبرداری‌های اینترنتی نیز نشان می‌دهد این بازار هم فرصتی برای تأمین یا کاهش هزینه‌های زندگی است و هم عرصه‌ای که بدون نظارت، آگاهی و نگه داشتن جانب احتیاط زمینه‌ساز آسیب‌های اقتصادی و اجتماعی جدید خواهد شد.