همزمان با اعلام دور تازه مذاکرات جمهوری اسلامی ایران و آمریکا در دوحه، شکاف درون ساختار قدرت در ایران بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است؛ شکافی که دیگر فقط در جلسات محرمانه شورای عالی امنیت ملی یا پشت درهای بسته مجلس و بیت رهبری دیده نمیشود، بلکه به خیابان، هیئتهای مذهبی، صداوسیما، حوزههای علمیه، مجلس خبرگان، سپاه پاسداران و حتی اعضای بیت رهبر پیشین جمهوری اسلامی ایران هم کشیده شده است.
در مرکز این بحران، تفاهمنامهای قرار دارد که محمدباقر قالیباف، رئيس مجلس شورای اسلامی و دولت مسعود پزشکیان آن را مسیر پایان جنگ و بازگشت به ثبات معرفی میکند، اما بخشهایی از بدنه ایدئولوژیک و نظامی حکومت آن را عقبنشینی، یک «جام زهر» تازه و حتی عبور از نظر مجتبی خامنهای میدانند.
نقطه کانونی این اختلافها نامه منتسب به مجتبی خامنهای در روز ۲۸ خرداد است که در آن آمده بود او درباره متن تفاهمنامه با آمریکا «علیالاصول نظر دیگری» داشت، اما در نهایت با تشخیص مسعود پزشکیان بهعنوان رئیس شورای عالی امنیت ملی، با ادامه مذاکرات موافقت کرد.
همین عبارت دوپهلو بهسرعت به ابزار سیاسی مخالفان توافق تبدیل شد. محمود نبویان، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس و از اصلیترین چهرههای مخالف توافق، روز دوشنبه ۸ تیرماه نوشت که اگر مسئولان مصلحتی را تشخیص دهند، اما رهبر نظر دیگری داشته باشد، آن مصلحت «عین مفسده» است.
حسین یکتا، از فرماندهان سپاه پاسداران نیز روز دوشنبه در قم گفت نباید اجازه داد «جام زهر دیگری» به جمهوری اسلامی تحمیل شود.
احمد علمالهدی، امام جمعه مشهد، هم جمعه هفته گذشته از مذاکرهکنندگان پرسیده بود که چگونه میخواهند با «قاتل امام شهید» معامله کنند.
این ادبیات تنها به چهرههای سیاسی محدود نماند و مرکز مدیریت حوزههای علمیه هم در بیانیهای هشدار داد که در صورت کوچکترین نقض عهد از سوی آمریکا، خروج از مذاکره برای مسئولان «شرعا، عقلا و قانونا» ضروری است و باید پاسخی «دندانشکن» داده شود. این مرکز حتی پیام مجتبی خامنهای را نشانه تفاوت نظر او با نظر اعضای شورای عالی امنیت ملی درباره تفاهمنامه دانست؛ تفسیری که عملا شکاف در راس حاکمیت را به زبان نهادهای حوزوی منتقل کرد.
در همین فضا، ماجرای «رواق کشوردوست»، محل برگزاری تجمعها، مراسم مذهبی و برنامههای عزاداری در خیابان کشوردوست تهران در ماههای اخیر، به نمادی از انتقال اختلافهای پشتپرده به صحنه عمومی تبدیل شد. وبسایت جماران گزارش داد گروهی از زنان کفنپوش که خود را «خونخواه رهبر شهید» معرفی میکردند، از مشهد به تهران آمدند و با تحصن سهروزه، سر دادن شعارهای تند و اقامت شبانه، برنامههای روزانه عزاداری در این محل را مختل کردند. برگزارکنندگان اعلام کردند که متحصنان با وجود خواهش و میانجیگری، حاضر نشدند محل را ترک کنند و در نهایت برای جلوگیری از گسترش حاشیهها، رواق تعطیل شد.
رویداد۲۴، رسانه نزدیک به جریانهای حامی دولت، این اتفاق را تنها یک تنش مذهبی ندانست و آن را صحنهای از جنگ قدرت میان طیف نزدیک به جبهه پایداری و نیروهای حامی ادامه مذاکرات توصیف کرد. به روایت این رسانه، کفنپوشان خواستار لغو توافق و اجرای شروط رهبر بودند؛ همان خواستهای که این روزها در صداوسیما، هیئتها، میدانها و بیانیههای نهادهای حکومتی نیز تکرار میشود.
این رخداد بدان معنا است اختلافی که تا پیش از این در سطح نخبگان سیاسی جریان داشت، حالا به مراسم مذهبی و تجمعهای خیابانی رسیده است.
صداوسیما نیز در روزهای اخیر به یکی از میدانهای اصلی این منازعه تبدیل شد. دعوت مکرر از چهرههای منتقد توافق و برجسته کردن مخالفتها با مذاکره، این برداشت را تقویت کرده است که مدیران و معاونان این سازمان که همگی چهرههایی امنیتیاند، مقابل دولت و شورای عالی امنیت ملی ایستادهاند.
در کنار آن، روزنامه کیهان که مدیرمسئول آن را رهبر جمهوری اسلامی ایران انتخاب میکند، نیز روز ۸ تیرماه در مطلبی به قلم حسین شریعتمداری نوشت نخستین مطالبه مذاکرهکنندگان باید تحویل دونالد ترامپ به جمهوری اسلامی ایران برای محاکمه باشد و پیشنهاد کرد تیم ایرانی از پذیرش نمایندگان دولت آمریکا در گفتگوها خودداری کند.
دامنه این شکافها به مجلس نیز رسیده است. شماری از نمایندگان از جمله کامران غضنفری، حمید رسایی و حسین صمصامی از ادامه تعطیلی صحن علنی انتقاد و تهدید کردند در صورت باز نشدن مجلس، مقابل ساختمان آن تحصن خواهند کرد. رسایی در جلسه غیررسمی و وبیناری قوه مقننه، مشخصا این پرسش را مطرح کرد که «چه کسی قدرت دارد مجلس را تعطیل کند؟» و صمصامی نیز اعلام کرد حتی امکان ثبت استیضاح وزیران و صدور بیانیه در سامانه قانونگذاری هم مسدود شده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
هرچند این تحصن در نهایت لغو شد، نفس طرح آن نشان داد بخشی از نمایندگان احساس میکنند از روند تصمیمگیری درباره تفاهمنامه کنار گذاشته شدهاند.
دامنه انتقادها و فشارها به حدی بالا گرفته است که محمدباقر قالیباف شامگاه دوشنبه اول تیرماه و در میانه مذاکرات سوییس، ابتدا با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس و سپس در گفتگو با خبرنگار صداوسیما، به منتقدان پاسخ داد و گفت: «در یکی از برنامههای خوب صداوسیما دیدم که گفتند کاش فرودگاه مهرآباد را میبستند تا تیم مذاکرهکننده به سوییس نرود. به آن عزیزان میگویم اگر به سوییس نمیرفتیم، هر لحظه خون بیشتری از مسلمانان و شیعیان لبنان ریخته میشد.»
مجلس خبرگان نیز از این منازعه بیرون نماند و گروهی از اعضای آن در بیانیهای، بازگشایی تنگه هرمز را خلاف تعهدات جمهوری اسلامی ایران خواندند و هشدار دادند که هرگونه سهلانگاری با واکنش روبرو خواهد شد. در این بیانیه حتی به کشتن ترامپ و بنیامین نتانیاهو هم اشاره شد، اما ساعاتی بعد، دبیرخانه مجلس خبرگان اعلام کرد انتشار این متن با «رویه معمول» این نهاد همخوانی نداشت و انتظار میرفت پیش از انتشار، در هیئترئیسه یا دبیرخانه بررسی شود. همین عقبنشینی نیمبند خود نشانهای از آشفتگی در نهادهای بالادستی حکومت بود.
روایت عبدالحسین روحالامینی، نماینده تهران، نیز نشان داد اختلافها از همان مرحله تدوین متن تفاهمنامه وجود داشت. او گفت متن توافق ۲۵ بار میان مجتبی خامنهای و تیم مذاکرهکننده رفت و برگشت و به دلیل محرمانگی، هر فرد تنها بخشی از اطلاعات را در اختیار داشت. چنین روایتی، اگر دقیق باشد، نشان میدهد تفاهمنامه نه محصول اجماع کامل، بلکه نتیجه چانهزنیهای طولانی و پرتنش در راس قدرت بوده است.
در این میان، پیامهای رسمی تهران و واشنگتن نیز متناقض به نظر میرسد. مهدی فضائلی، عضو دفتر حفظ و نشر آثار رهبر جمهوری اسلامی ایران، شامگاه یکشنبه در صداوسیما گفت ایران مذاکرات فنی را به دلیل درگیریهای اخیر و انتظار برای اجرای برخی شروط، از جمله امکان برداشت پولهای بلوکهشده لغو کرده است، اما همزمان، رسانههایی مانند الحدث، رویترز و اکسیوس به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش دادند که گفتگوها متوقف نشده است و تبادل پیام ادامه دارد.
دونالد ترامپ هم روز دوشنبه اعلام کرد ایران درخواست ملاقات داده است و نشست نمایندگان دو طرف در دوحه برگزار میشود. موضوعی که کاخ سفید نیز با اعلام حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر در مذاکرات تایید کرد، در حالی که کاظم غریبآبادی پیشتر گزارشها درباره نشست فنی را تکذیب کرده بود.
مسعود پزشکیان در واکنش به این فضای پرتناقض نوشت کارآیی تفاهمنامه به پایبندی کامل به تعهدات و اجرای دقیق آن بستگی دارد و «اظهارات خارج از متن توافقشده» به پیشرفت مذاکرات کمکی نمیکند. به نظر میرسد این جمله بیش از آنکه خطاب به واشنگتن باشد، پاسخی به منتقدان داخلی بود که هر روز از تریبونی تازه، ادامه گفتگوها را زیر سوال میبرند.
اکنون همزمانی درگیریهای نظامی در جنوب ایران، فشار رسانهای، تحصن کفنپوشان، تهدید نمایندگان، مواضع حوزهها، بیانیه خبرگان و تناقضگویی مقامها درباره مذاکرات تصویری از حکومتی چندپاره ارائه میدهد که علاوه بر آمریکا و اسرائیل، با خودش نیز درگیر است.
در سایه ادامه غیبت چهار ماهه مجتبی خامنهای از انظار عمومی و ابهام درباره جایگاه نهایی او در تصمیمگیریها، جنگ قدرتی که سالها پشت پرده جریان داشت، حالا به خیابان، تلویزیون، مجلس، تنگه هرمز و میز مذاکرات دوحه رسیده است.
