مغز نیز مانند عضلات بدن با تمرین تقویت میشود و برای حفظ سلامت و کارایی، به ترکیبی از چالش، استراحت، خواب و فعالیت بدنی نیاز دارد.
به نوشته کانورسیشن، همانطور که عضلات با تمرین، تغذیه و استراحت قویتر میشوند، مغز نیز در پاسخ به چالشهای ذهنی رشد میکند. البته همانند عضلات، اگر همیشه یک فعالیت تکراری انجام شود، روند پیشرفت متوقف میشود. تفکر شفاف، تمرکز، خلاقیت و قضاوت مناسب زمانی تقویت میشوند که مغز در موقعیت فراتر از فعالیتهای روزمره و عادتهای همیشگی قرار گیرد و با مسائل تازه روبهرو شود. احساس دشواری ذهنی هنگام یادگیری موضوعی جدید نشانه فعال شدن فرایند تمرین مغز است.
برای مثال، اگر فرد هر روز مسیر ثابتی را در پارک طی کند، در روزهای نخست به محیط اطراف، درختان، شیب مسیر و نور توجه میکند، اما پس از مدتی مغز دیگر به این جزئیات توجهی ندارد و ذهن به موضوعهای دیگری مانند برنامههای روزانه یا کارهای عقبمانده مشغول میشود. در چنین شرایطی، اگرچه پیادهروی همچنان مفید است، مغز دیگر با چالش تازهای مواجه نیست.
پژوهشگران با استفاده از نوار مغزی نشان دادهاند که فعالیت الکتریکی مغز هنگام یادگیری مهارتهای جدید تغییر میکند. امواج مغزی منظمتر و هماهنگتر میشوند و این تغییرات نشاندهنده تلاش مغز برای تقویت مسیرهای عصبی مرتبط با آن مهارت است.
مغز هم محدودههای تمرین دارد
سالها تصور میشد توانایی مغز برای ایجاد ارتباطهای عصبی جدید، که انعطافپذیری عصبی (نوروپلاستیسیته) نام دارد، عمدتا به دوران کودکی محدود است و پس از بلوغ، ساختار مغز تقریبا ثابت میماند. اما پژوهشهای چند دهه اخیر نشان دادهاند که مغز بزرگسالان نیز در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، در تمام طول زندگی قادر به ایجاد ارتباطهای جدید و بازسازی شبکههای عصبی است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
یکی از پژوهشهای مهم در این زمینه روی حیوانات انجام شده است. موشهایی که در محیطهای مملو از اسباببازی و تعامل اجتماعی زندگی میکردند، نسبت به موشهایی که در قفسهای معمولی نگهداری میشدند، مغز بزرگتر و شبکههای عصبی پیچیدهتری پیدا کردند. قرارگیری مداوم در معرض محرکهای تازه و چالشهای جدید باعث این تغییرات شده بود.
مطالعات انسانی نیز نتایج مشابهی نشان دادهاند. بزرگسالانی که یادگیری زبان جدید، رقص یا نوازندگی ساز را آغاز میکنند، در تصویربرداریهای امآرآی افزایش حجم برخی نواحی مغز و تقویت ارتباط میان شبکههای عصبی را نشان میدهند. بر اساس یافتههای این پژوهشها، تکرار صرف، عملکرد مغز را حفظ میکند، اما مهارتهای جدید است که مغز را وادار به سازگاری، توجه بیشتر، یادگیری و حل مسئله میکند.
در عین حال، مغز نیز مانند عضلات محدودیت دارد و رشد آن فقط با فشار مداوم حاصل نمیشود. زمانی که فرد ساعتهای طولانی بدون استراحت کار میکند، مدت زیادی روی یک فعالیت ذهنی متمرکز میماند یا پیوسته مجبور به تصمیمگیری است، عملکرد مغز کاهش مییابد. تمرکز کمتر میشود، احتمال اشتباه افزایش پیدا میکند و مغز برای ادامه فعالیت، بار کاری را میان بخشهای مختلف جابهجا میکند.
واقعیت خستگی عصبی
خستگی عصبی فقط احساس خستگی نیست. تصویربرداریهای مغزی نشان دادهاند که هنگام فعالیت ذهنی طولانی، شبکههای مسئول توجه و تصمیمگیری بهتدریج کندتر عمل میکنند، در حالی که بخشهایی از مغز که با استراحت و دریافت پاداش مرتبطند، فعالتر میشوند. به همین دلیل، افراد هنگام خستگی ذهنی بیشتر به مصرف خوراکیهای شیرین، غذاهای پرکالری یا پرسه بیهدف در رسانههای اجتماعی تمایل پیدا میکنند. نتیجه این وضعیت کاهش سرعت تفکر، افزایش خطا، تحریکپذیری و احساس مهآلودگی ذهن است.
همانطور که چندین ساعت تمرین مداوم برای عضلات امکانپذیر نیست، استفاده طولانیمدت از یک شبکه عصبی نیز باعث تجمع مواد شیمیایی و کاهش کارایی ارتباط میان سلولهای عصبی میشود. استراحت به این مدارها فرصت بازیابی میدهد و برخلاف تصور، وقفه در فعالیت ذهنی روند یادگیری را مختل نمیکند، بلکه بخشی ضروری از یادگیری است.
اهمیت حیاتی خواب
در میان انواع استراحت، خواب مهمترین نقش را دارد. هنگام خواب، مغز از طریق سامانهای به نام سیستم گلیمفاتیک مواد زائد و پروتئینهای مضر را دفع میکند، ذخایر گلیکوژن سلولهای مغزی را بازیابی میکند و فرایندهای ترمیمی بدن فعال میشوند. در خواب عمیق، هورمون رشد برای ترمیم بافتها ترشح میشود و فعالیت سلولهای ایمنی نیز تقویت میشود.
در مرحله خواب با حرکت سریع چشم (REM) که با رویا دیدن همراه است، مغز الگوهای فعالیت روز را مرور میکند تا خاطرات تثبیت شوند. این فرایند هم برای یادگیری مهارتهای شناختی مانند نوازندگی و هم برای مهارتهای حرکتی مانند تمرینهای ورزشی اهمیت دارد. در مقابل، کمبود مزمن خواب باعث اختلال در توجه، تصمیمگیری و تنظیم هورمونهای مرتبط با اشتها و سوختوساز میشود.
ورزش مغز را هم تغذیه میکند
فعالیت بدنی نیز علاوه بر تقویت بدن، برای مغز مفید است. ورزش میزان پروتئین فاکتور نورونزایی مشتقشده از مغز (BDNF) را افزایش میدهدــ مادهای که رشد ارتباطهای عصبی جدید را تقویت میکند، جریان خون مغز را افزایش میدهد، التهاب را کاهش میدهد و به حفظ انعطافپذیری مغز در طول زندگی کمک میکند.
بر اساس این یافتهها، مغز در تمام طول زندگی در پاسخ به نحوه استفاده از آن تغییر میکند. یادگیری مهارتهای تازه، ایجاد تنوع در فعالیتهای روزانه، استراحت کافی، خواب مناسب و ورزش همگی بر عملکرد و ساختار مغز اثر میگذارند و به سازگاری مداوم آن کمک میکنند.
