با گذشت هفته‌ها از پایان جنگ ۴۰ روزه، هنوز جانشین تعداد قابل توجهی از مقامات و فرماندهان کشته شده از جمله سازمان اطلاعات سپاه، وزیر طلاعات، رئیس سازمان بسیج دبیر شورای عالی دفاع، رئیس شورای راهبردی سیاست خارجی و ده‌ها سمت ارشد دیگر در فرماندهی کل نیروهای مسلح و فراجا مشخص نیست. این درحالی است که مقامات باقی‌مانده جمهوری اسلامی مدعی‌اند که برای تسریع روند جایگزینی و تصمیم‌گیری «جانشینِ جانشین‌ها» هم مشخص شده اما در جریان جنگ اخیر، تعداد قابل توجهی از «جانشینِ جانشین‌ها» هم کشته شدند.

اگرچه در ماه‌های اخیر برای تعدادی از سمت‌های حساس، از جمله فرماندهی کل سپاه پاسداران، سخنگوی سپاه و برخی فرماندهی‌های عملیاتی، جانشین یا سرپرست معرفی شد، درباره متولیان جدید تعدادی از مهم‌ترین جایگاه‌های سیاسی، امنیتی و اطلاعاتی، همچنان هیچ اعلام رسمی و شفافی وجود ندارد. انتصاب در برخی از این سمت‌ها به حکم مستقیم رهبر جمهوری اسلامی نیاز دارد که او نیز در چهار ماه اخیر غایب بوده است. برخی هم به نگرانی‌های امنیتی در زمینه فاش شدن هویت جانشین‌های مقامات ارشد و همچنین اختلافات درون حاکمیتی اشاره می‌کنند.

 در ساختار جمهوری اسلامی ایران، انتصاب بسیاری از مقام‌های نظامی و امنیتی ارشد تنها با حکم رهبر جمهوری اسلامی انجام می‌شود. پس از کشته شدن علی خامنه‌ای و معرفی مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جدید نظام، انتظار می‌رفت احکام انتصاب مقام‌های کلیدی با سرعت صادر و منتشر شود، اما سکوت چندهفته‌ای درباره برخی از مهم‌ترین سمت‌های حکومتی، گمانه‌زنی‌ها را درباره نحوه اداره کشور، جایگاه واقعی مجتبی خامنه‌ای در ساختار تصمیم‌گیری و اختلاف احتمالی میان حلقه‌های ارشد سپاه، دولت و دفتر رهبری، افزایش داده است.

برخی تحلیلگران نیز در گزارش‌های جداگانه، از تغییر توازن قدرت به سود بخشی از فرماندهان سپاه پاسداران سخن گفته‌اند و معتقدند ساختار تصمیم‌گیری پس از جنگ، بیش از گذشته به هسته سخت امنیتی و نظامی وابسته شده است.

سمت‌های کلیدی که همچنان بدون جانشین رسمی مانده‌اند

یکی از مهم‌ترین جایگاه‌هایی که وضعیت آن همچنان نامشخص است، دبیر شورای عالی دفاع یا شورای دفاع است؛ نهادی که پس از جنگ، نقش آن در هماهنگی تصمیم‌های کلان نظامی و امنیتی، بیش‌ازگذشته مورد توجه قرار گرفت.

علی شمخانی، فرمانده پیشین سپاه و وزیر دفاع سابق، تا پیش از کشته شدن دبیر این شورا و مشاور عالی امنیتی رهبر جمهوری اسلامی ایران بود. با وجود انتشار پیام‌های رسمی تسلیت پس از مرگ او، تاکنون حکم رسمی برای جانشین او منتشر نشده است.

این ابهام اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا شورای دفاع در شرایط بحرانی می‌تواند یکی از مهم‌ترین مراکز تصمیم‌گیری درباره پاسخ‌های نظامی، مذاکرات احتمالی و مدیریت بحران‌های داخلی باشد. افزون بر این، دبیر این شورا با حکم مستقیم رهبر جمهوری اسلامی ایران منصوب می‌شود.

درباره سمت ریاست شورای راهبردی روابط خارجی نیز ابهام مشابهی وجود دارد. این شورا که تا زمان کشته شدن کمال خرازی زیر نظر او اداره می‌شد، یکی از مهم‌ترین نهادهای مشورتی رهبر جمهوری اسلامی ایران در حوزه سیاست خارجی محسوب می‌شود.

خرازی در سال‌های گذشته علاوه بر ریاست شورا، مشاور بین‌الملل رهبر جمهوری اسلامی ایران هم بود و در بسیاری از پرونده‌های حساس منطقه‌ای و بین‌المللی، پیام‌های راهبردی حکومت را منتقل می‌کرد.

با وجود اهمیت این جایگاه، تاکنون حکم رسمی برای رئیس جدید آن منتشر نشده و هرچند برخی گزارش‌ها و شواهد از نقش‌آفرینی محمدباقر قالیباف در بخشی از این وظایف حکایت دارد، هیچ انتصاب رسمی در این زمینه اعلام نشده است.

سازمان اطلاعات سپاه؛ دو رئیس کشته شدند، جانشین رسمی اعلام نشد

یکی دیگر از مهم‌ترین ابهام‌ها به سازمان اطلاعات سپاه مربوط می‌شود که از اصلی‌ترین بازوهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی ایران است. محمد کاظمی، رئیس پیشین سازمان اطلاعات سپاه، در جریان جنگ ۱۲ روزه کشته شد. پس از او مجید خادمی به ریاست این سازمان منصوب شد، اما خادمی نیز در جریان جنگ ۴۰ روزه حذف شد و به این ترتیب، سازمان اطلاعات سپاه ظرف کمتر از یک سال دو رئیس خود را از دست داد.

اگرچه در هفته‌های گذشته درباره معرفی جانشین جدید گمانه‌زنی‌هایی منتشر شده، تا زمان تنظیم این گزارش، هیچ حکم رسمی در منابع حکومتی درباره رئیس جدید این سازمان مشاهده نشده است.

از آنجا که ریاست سازمان اطلاعات سپاه با حکم مستقیم رهبر جمهوری اسلامی ایران منصوب می‌شود، ادامه این وضعیت پرسش‌هایی را درباره روند تصمیم‌گیری در عالی‌ترین سطوح امنیتی حکومت ایجاد کرده است.

وزارتخانه‌های امنیتی، سرپرستانی که معرفی نمی‌شوند

ابهام تنها به نهادهای نظامی محدود نشده و دولت نیز با وضعیت مشابهی روبرو است. در جریان حملات اخیر، عزیز نصیرزاده، وزیر دفاع جمهوری اسلامی ایران، کشته شد و پس از آن دولت مسعود پزشکیان، مجید ابن‌الرضا را به‌عنوان سرپرست وزارت دفاع منصوب کرد، اما در حالی که پایان مهلت قانونی سرپرستی، نزدیک است، هنوز مشخص نیست دولت چه زمانی وزیر پیشنهادی خود را به مجلس معرفی خواهد کرد یا در صورت ادامه شرایط فوق‌العاده، چه سازوکاری برای اداره این وزارتخانه در نظر گرفته شده است.

وضعیت وزارت اطلاعات از این نیز مبهم‌تر است. پس از کشته شدن اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات، دفتر رئیس‌جمهوری تنها اعلام کرد حکم سرپرست وزارت اطلاعات صادر شده است، اما نام فرد منصوب‌شده هرگز اعلام نشد.

اعلام نشدن نام سرپرست یکی از مهم‌ترین وزارتخانه‌های امنیتی جمهوری اسلامی، حتی اگر با ملاحظات امنیتی همراه باشد، به گمانه‌زنی‌ها درباره ابهام در خصوص وضع حاکمیت دامن زده است. هم‌زمان گزارش‌های غیررسمی از تغییرات گسترده در سطح مدیریتی وزارت اطلاعات و احتمال کنار گذاشته شدن برخی مدیران ارشد منتشر شده، اما هیچ مقام رسمی این گزارش‌ها را تایید یا رد نکرده است.

بسیج و سپاه، انتصاب در راس، سکوت در بدنه

در سازمان بسیج نیز وضعیت مشابهی مشاهده می‌شود. غلامرضا سلیمانی، رئیس سازمان بسیج، در جریان جنگ کشته شد و هم‌زمان شمار قابل‌توجهی از فرماندهان میانی و استانی این سازمان نیز هدف قرار گرفتند.

با وجود اهمیت بسیج در سازماندهی نیروهای حکومتی، جنگ روانی و کنترل اعتراض‌های داخلی، تاکنون هیچ حکم رسمی درباره رئیس جدید این سازمان منتشر نشده است. در هفته‌های اخیر نام حسین طائب به‌عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی ریاست بسیج مطرح شده، اما دفتر رهبر جمهوری اسلامی تاکنون هیچ موضع رسمی دراین‌باره اتخاذ نکرده است.

تحلیلگران معتقدند اعلام نشدن جانشین رئیس بسیج می‌تواند ناشی از ملاحظات امنیتی، نگرانی از هدف قرار گرفتن فرماندهان جدید یا اختلاف بر سر گزینه نهایی باشد.

در فرماندهی سپاه پاسداران نیز الگوی مشابهی مشاهده می‌شود. اگرچه احمد وحیدی به‌عنوان فرمانده جدید سپاه معرفی شده است، درباره بخش قابل‌توجهی از معاونت‌های کلیدی، ستادهای راهبردی و فرماندهی‌های حساس، هنوز جانشینان رسمی معرفی نشده‌اند.

برخی تحلیلگران همچنین به این نکته اشاره می‌کنند که معرفی احمد وحیدی در دوره شورای رهبری انجام شد و پس از انتخاب رسمی مجتبی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران، هنوز حکم مستقلی از سوی او برای این سمت منتشر نشده است.

خلا فرماندهی در ستاد کل و فراجا

در رده‌های مختلف نیروهای مسلح نیز وضعیت همین است و با وجود کشته شدن مقام‌هایی همچون مهدی ربانی، معاون عملیات ستاد کل نیروهای مسلح، غلامرضا محرابی، معاون اطلاعات ستاد کل، خسرو حسنی، معاون اطلاعات نیروی هوافضای سپاه، محمد شیرازی، رئیس دفتر فرمانده کل قوا، محسن دره‌باغی، معاون آماد و پشتیبانی ستاد کل، بهرام حسینی مطلق، رئیس اداره طرح و عملیات ستاد کل، مهدی قریشی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه اصفهان، و محمدعلی فتحعلی‌زاده، فرمانده یگان ویژه فاتحین، تاکنون احکام رسمی جانشینان آنان صادر نشده است.

البته در برخی موارد، رسانه‌های نزدیک به سپاه از انتصاب افراد جدید خبر داده‌اند، اما روند معمول انتشار احکام رسمی همچنان مشاهده نمی‌شود. در مورد فرماندهی‌های استانی سپاه نیز وضعیت مشابه است و رسانه‌ها اغلب تنها از کشته شدن فرماندهان خبر داده‌اند، اما به نام فرماندهان جدید به طور رسمی اشاره‌ای نشده است.

تحلیلگران سه دلیل احتمالی برای این وضعیت مطرح می‌کنند؛ نگرانی از هدف قرار گرفتن فرماندهان تازه منصوب‌شده، تلاش برای پنهان نگه داشتن آرایش جدید فرماندهی و اختلاف نظر درباره انتخاب جانشینان.

نیروی هوافضای سپاه نیز از جمله بخش‌هایی است که بیشترین تلفات در سطح فرماندهی را متحمل شد و هرچند پس از جنگ ۱۲ روزه، مجید موسوی جایگزین امیرعلی حاجی‌زاده شد، هنوز مشخص نیست سایر فرماندهان کشته‌شده این نیرو با چه افرادی جایگزین شده‌اند.

در فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی، فراجا، نیز الگوی مشابهی دیده می‌شود. اگرچه حملات هوایی به مقرهای فراجا به کشته شدن احمدرضا رادان منجر نشد، غلامرضا رضائیان، رئیس سازمان اطلاعات فراجا، جانش را از دست داد، اما با وجود اهمیت سازمان اطلاعات فراجا در ساختار امنیت داخلی جمهوری اسلامی ایران، تاکنون هیچ حکم رسمی درباره جانشین او منتشر نشده است.

سکوتی که خود به یک پیام سیاسی تبدیل شده است

در مجموع جمهوری اسلامی ایران در هفته‌های گذشته تلاش کرد تصویری از تداوم انسجام فرماندهی و اداره بدون اختلال نهادهای حکومتی ارائه دهد. با این حال، بررسی انتصاب‌های رسمی نشان می‌دهد برای تعداد قابل‌توجهی از سمت‌های کلیدی، همچنان جانشین رسمی معرفی نشده‌ است.

این وضعیت می‌تواند ناشی از ملاحظات امنیتی، تلاش برای پنهان نگه داشتن ساختار فرماندهی جدید یا اختلاف نظر در هسته مرکزی قدرت باشد.

آنچه بیش از همه جلب توجه می‌کند، آن است که بخش عمده سمت‌هایی که همچنان بدون حکم رسمی باقی مانده‌اند، جایگاه‌هایی‌اند که انتصاب متولیان آن‌ها با حکم مستقیم رهبر جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود.

همین موضوع سبب شده است که سکوت چندهفته‌ای درباره این انتصاب‌ها، به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های سیاسی پس از جنگ ۴۰ روزه تبدیل شود؛ پرسشی که پاسخ آن می‌تواند از نحوه استقرار قدرت در دوران رهبری مجتبی خامنه‌ای و چگونگی بازسازی ساختار فرماندهی جمهوری اسلامی ایران پس از سنگین‌ترین ضربه نظامی تاریخ این حکومت تصویر روشن‌تری ارائه دهد.