یکم خردادماه سال ۱۲۹۸ در محله پامنار تهران، در خانوادهای اهل فرهنگ و ادب، کودکی به دنیا آمد که بعدها نامش با شعر و دنیای کودکان ایران گره خورد و به «نغمهسرای کودکان» شهرت یافت.
عباس یمینی شریف که با سرودن اشعاری ساده و در عین حال موزون و روان مانند «یار مهربان» و «درختکاری»، به بخشی از خاطرات جمعی چندین نسل از کودکان ایرانی تبدیل شد، از پایهگذاران ادبیات نوین کودک در ایران بود. اشعار او که در کتاب فارسی دبستان در دهههای ۱۳۴۰، ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ منتشر میشد، نهتنها آموزشدهنده که سرشار از مفاهیم اخلاقی، دوستی، طبیعتدوستی و عشق به دانایی بود.
دوران کودکی و نوجوانی عباس یمینی شریف در دره دربند تهران سپری شد. او از پنج سالگی به مدرسه رفت و در کنار آن، حضور در مکتبخانه را نیز تجربه کرد؛ تجربهای که به گفته خود، با خشونت، تنبیه و فضایی خشک و نامانوس برای کودکان همراه بود و او تا پایان عمر، هرجا فرصتی مییافت از رفتارهای خشن و بیرحمانهای سخن میگفت که در مکتبخانهها و برخی مدارس سنتی بر کودکان روا میشد.
شاید همین تجربه تلخ بود که بعدها او را به یکی از پیشگامان نوسازی آموزش و ادبیات کودک در ایران تبدیل کرد.
یمینی شریف، در خانوادهای علاقهمند به شعر و ادبیات متولد شد و استعداد شاعری نیز از همان سالهای کودکی در وجودش آشکار بود؛ چنانکه نخستین شعر خود را در کلاس پنجم ابتدایی سرود. پس از آن، در ۱۹ سالگی نخستین شعر کودکانهاش در مجله «نونهالان» منتشر شد و شش سال بعد، همراه با ابراهیم بنیاحمد، مجله «بازی کودکان» را بنیان گذاشت.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
او در ۲۶ سالگی، به یکی از شناختهشدهترین شاعران حوزه کودک بدل شد و اشعارش به کتابهای درسی دبستان راه پیدا کردند. از جمله شعر «یار مهربان» درباره اهمیت کتابخوانی که برای آنها که دهههای ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ کودک بودند، یادآور خاطرات مدرسه و سالهای کودکی است.
عباس یمینی شریف سال ۱۳۲۸، در حالی که تنها ۳۰ سال داشت، مدیر مجلات «دانشآموز» و رئیس سازمان جوانان شیر و خورشید سرخ شد. این انتصاب در واقع جایگاه فرهنگی او را در حوزه آموزش و ادبیات کودکان در آن دوران نشان میداد.
پیشگامی در نوسازی آموزش
تجربه سالهای کودکی از فضای خشن و خشک آموزش سنتی، در کنار تحصیل در دانشسرای عالی و آشنایی با ادبیات کودک در جهان، مسیر زندگی یمینی شریف را شکل داد. قریحه شاعری، علاقه به آموزش و دغدغه بهبود وضعیت کودکان، همگی دست به دست هم داد تا او به یکی از پیشگامان ادبیات کودک و نوسازی آموزش در ایران تبدیل شود. خود او بعدها نوشت: «از آن پس هرگز نمیخواستم درباره چیزی جز کودک بیندیشم، چیزی بنویسم و شعر و سخن بگویم.»
یمینی شریف در دوران تحصیل در دانشسرای عالی، با مطالعه کتابهای کودک و نوجوان به زبانهای فرانسه و انگلیسی به این نتیجه رسید که دنیای کودکی ویژگیها و نیازهای خاص خود را دارد و کودکان باید کتابها و ادبیات متناسب با سن و جهان ذهنی خود داشته باشند. این نگاه در دورهای مطرح میشد که ادبیات کودک در ایران هنوز به شکل امروزی شکل نگرفته بود و بسیاری از کتابهای آموزشی برای کودکان، لحنی خشک و تعلیمی با رویکرد سنتی داشتند.
یمینی شریف در سال ۱۳۳۲ با بورسیه دولتی راهی آمریکا شد و در دانشگاه کلمبیا دوره تخصصی آموزش کودکان را گذراند. پس از بازگشت به ایران، همراه با همسرش دبستان «روش نو» را پایهگذاری کرد که تلاش داشت شیوههای نوین آموزشی را جایگزین روشهای سنتی کند.
سه سال بعد، یعنی در سال ۱۳۳۵، نخستین شماره مجله «کیهان بچهها» منتشر شد و نام عباس یمینی شریف در کنار جعفر بدیعی بهعنوان سردبیر این نشریه بر شناسنامه آن نقش بست. جعفر بدیعی بهعنوان صاحبامتیاز و یمینی شریف به نوان سردبیر، انتشار این مجله را تا سال ۱۳۵۸ ادامه دادند.
«کیهان بچهها» خیلی زود به یکی از مهمترین نشریات کودک و نوجوان در ایران تبدیل شد و در گسترش فرهنگ کتابخوانی، آشنایی کودکان با شعر و ادبیات، پرورش تخیل و تشویق آنان به بیان احساسات و افکارشان سهمی موثر داشت. این مجله حالا دیگر برای نسلهای مختلف کودکان و نوجوانان ایرانی به بخشی از خاطرات دوران کودکی تبدیل شده است.
آموزش نوین، از رادیو تا شورای کتاب کودک
عباس یمینی شریف سال ۱۳۳۶ با همراهی همسرش، نخستین «باشگاه بچهها» را بنیان گذاشت؛ مرکزی فرهنگی و آموزشی که آذرماه همان سال، در ساختمان دبستان دخترانه «روش نو» در خیابان ایرانشهر تهران آغاز به کار کرد. این باشگاه عصرها پس از پایان ساعت مدرسه، میزبان کودکان بود و برنامههایی متنوع از جمله کلاسهای کمکدرسی، شعر و سرود، موسیقی، تئاتر، ورزش و فعالیتهای سرگرمکننده ارائه میکرد. در تابستانها نیز کلاسهای شنا، آموزش زبان و درسهای تقویتی در آن برگزار میشد.
باشگاه بچهها همکاری نزدیکی با برنامه کودک رادیو داشت که زیر نظر داوود پیرنیا اداره میشد و فرزند خردسال او، بیژن پیرنیا با نام «آقا بیژن»، اجرای آن را برعهده داشت. هنرمندان و گویندگان شناختهشده رادیو هم در برنامههای این باشگاه حضور پیدا میکردند.
چهرههایی چون سیما بینا و فضلالله صبحی، نخستین قصهگوی رادیو از جمله افرادی بودند که در برنامههای این باشگاه شرکت میکردند.
یمینی شریف در ادامه فعالیتهای فرهنگی خود، در سال ۱۳۴۱ به دعوت توران میرهادی، در تاسیس شورای کتاب کودک مشارکت کرد و تا پایان عمر از حامیان جدی این نهاد باقی ماند. او که ترویج کتابخوانی و گسترش ادبیات کودک را ضرورتی فرهنگی میدانست، در زمان حیات خود، جایزهای برای شاعران و نویسندگان حوزه کودک تعیین کرد که با همکاری شورای کتاب کودک اهدا میشد.
شورای کتاب کودک هنوز هم به شاعرانی که آثار برجستهای در حوزه شعر کودک و نوجوان خلق کردهاند «جایزه ادبی عباس یمینی شریف» را اهدا میکند.
کتاب فارسی اول دبستان با دارا و آذر
عباس یمینی شریف را بدون تردید باید یکی از پیشگامان آموزش نوین در ایران دانست. او باور داشت که شیوههای آموزش خواندن و نوشتن باید متحول و متناسب با نیازهای کودکان روزآمد شود. بر همین اساس، کتاب اول دبستان را با شخصیتهای مشهور «دارا و آذر» تالیف کرد؛ کتابی که سالها نخستین متن آموزشی میلیونها کودک ایرانی برای یادگیری خواندن و نوشتن بود و به بخشی از حافظه جمعی نسلهای مختلف تبدیل شد.
فعالیتهای او تنها به آموزش کودکان محدود نماند. یمینی شریف در زمینه سوادآموزی بزرگسالان نیز نقش فعالی داشت و برای کلاسهای پیکار با بیسوادی، کتابهای آموزشی نوشت.
«به دست خود درختی مینشانم»
بیراه نیست اگر یمینی شریف را از نخستین و تاثیرگذارترین شاعران کودک در ایران بدانیم. تا پیش از او، شعر کودک در ادبیات فارسی جایگاهی جدی و مستقل نداشت. آثار او بیتردید نقطه عطفی در تاریخ ادبیات کودک و نوجوان ایران است. با این حال، اهمیت او تنها به سرودن شعر محدود نیست و بسیاری از پژوهشگران و فعالان ادبیات کودک، یمینی شریف را از پیشگامان شکلگیری مفهوم «کودکی مدرن» و نهاد ادبیات کودکان در ایران میدانند.
اهمیت تاریخی او در تلاشی گستردهتر برای تغییر نگاه جامعه ایرانی به کودک معنا پیدا میکند؛ در دورانی که کودک در بسیاری از خانوادهها و ساختارهای سنتی هنوز موجودی فاقد هویت مستقل تلقی میشد، تصوری از مقطع سنی نوجوانی در جامعه شکل نگرفته بود و مفاهیمی مانند آموزش نوین، بهداشت، بازی، سرگرمی و حقوق کودک جایگاه تثبیتشدهای نداشت، یمینی شریف کوشید با استفاده از شعر، آموزش و مطبوعات کودک، بنیانهای فرهنگی کودکی نوین را در ایران تقویت کند.
او از نخستین کسانی بود که برای کودکان نشریه تخصصی منتشر کرد و باور داشت کودک باید مخاطبی مستقل با نیازهای فرهنگی و ذهنی ویژه خود شناخته شود. در روزگاری که انتشار مجله و کتاب برای کودکان اقدامی غیرضروری یا حتی عجیب به نظر میرسید، با دشواری فراوان شعر میسرود، کتاب چاپ میکرد و خود نیز آثارش را توزیع میکرد تا ادبیات کودک در ایران موجودیتی مستقل پیدا کند. کوششهایی که بعدها با شکلگیری نهادهایی چون شورای کتاب کودک و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به روند نهادینه شدن ادبیات کودک در ایران انجامید.
شعرها و نوشتههای یمینی شریف نیز کارکردی آموزشی و فرهنگی داشتند؛ از آموزش بهداشت و پرهیز از بازیهای خطرناک گرفته تا تقویت نظم، مسئولیتپذیری و توجه به به محیط زیست.
راهی که عباس یمینی شریف و دیگر پیشگامان ادبیات کودک و نوجوان در ایران آغاز کرده بودند، پس از وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، دستخوش دگرگونیهای گستردهای شد؛ تغییراتی که حتی با اصول پذیرفتهشده جهانی درباره حقوق کودکان نیز در تعارض قرار داشت. در حالی که در مفاد کنوانسیون حقوق کودک بر حق کودکان برای رشد آزادانه فکری، دوری از خشونت، نفرتپراکنی و آموزشهای ایدئولوژیک تاکید شده است، پس از انقلاب اسلامی بخشی از ادبیات کودک و نوجوان در ایران به ابزاری برای انتقال مفاهیم حکومتی و ایدئولوژیک تبدیل شد.
در این دوره، گروهی از شاعران و نویسندگان با حمایت مالی و معنوی نهادهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی و دیگر نهادهای فرهنگی وابسته به حکومت، آثاری تولید کردند که در آنها مفاهیمی چون دشمنسازی، آمریکاستیزی، فرهنگ شهادت، ترس از مجازات الهی، تاکید اجباری بر نماز و حجاب و نگاه ایدئولوژیک به جهان به کودکان آموزش داده میشد. به این ترتیب، بخشی از ادبیات کودک که پیشتر بر مفاهیمی مانند دوستی، تخیل، طبیعت، صلح، برابری، کنجکاوی و شادی کودکانه استوار بود، به سمت آموزشهای سیاسی و عقیدتی سوق پیدا کرد.
این رویکرد بهتدریج در محتوای کتابهای درسی نیز بازتاب یافت. بهگونهای که بسیاری از شعرها و داستانهای آموزشی نسل پیشین جای خود را به متونی دادند که هدف آنها بیش از پرورش خلاقیت و تفکر مستقل، تربیت ایدئولوژیک کودکان در چارچوب مطلوب حکومت بود و با آرمانی که افرادی مانند توران میرهادی و عباس یمینی شریف دنبال میکردند، کاملا تفاوت داشت.
یمینی شریف بهار سال ۱۳۶۸ پس از ابتلا به بیماری برای معالجه به آمریکا رفت، اما هنگامی که متوجه شد کوچ ابدی نزدیک است، انتخاب کرد به ایران بازگردد و در پاسخ به اصرار اطرافیان که از او خواستند معالجه را در آمریکا ادامه دهد، گفت: «من فرزند آن آب وخاكم و بايد در كوهپايههای البرز و در خاک ری دفن شوم.»
نغمهسرای کودکان سرانجام پس از اینکه به قول خود، نیم قرن از عمرش را به گشتوگذار در باغ شعر کودکان سپری کرد، در ۶۹ سالگی از دنیا رفت. او تنها چند روز پیش از مرگ، این شعر را برای روی سنگ مزارش سرود:
من نغمهسرای کودکانم/ شاد است ز مهرشان روانم
عباس یمینی شریفم/ گیرید زکودکان نشانم
