پس از سال‌ها خشکسالی، چند سد آبی افغانستان، از جمله سد شاه‌عروس در کابل، سد کجکی در هلمند و سد پاشدان در هرات، مخازن ذخیره‌شان تکمیل و آب این سدها به سمت زمین‌های کشاورزی سرازیر شده است. این در حالی است که افغانستان طی سال‌های اخیر با کمبود شدید منابع آبی مواجه بود و اکنون افزایش سطح ذخایر آبی برخی از سدها قابل توجه است.  

در فروردین‌ماه، افغانستان شاهد باران‌های شدید بود و سرازیر شدن سیلاب‌ها باعث خروشان شدن رودخانه‌های این کشور شد؛ روندی که در نهایت به ذخیره آب در سدهای آبی انجامید. 

سد شاه‌عروس در شهرستان شکردره کابل واقع است. این سد ظرفیت ذخیره ۹ میلیون مترمکعب آب و تولید ۱.۲ مگاوات برق را دارد و در زمان نظام جمهوریت ساخته شده است. افزایش سطح آب این سد پس از بارندگی‌های اخیر، آن را به یکی از نمونه‌های قابل توجه در بهبود وضعیت منابع آبی افغانستان تبدیل کرده است.  

در همین حال، طالبان با نشر ویدیوها و عکس‌هایی اعلام کردند که آب سد کجکی به سمت زمین‌های کشاورزی رها شده است. سد کجکی، که از بزرگ‌ترین سدهای آبی افغانستان است، ظرفیت ذخیره حدود دو میلیارد مترمکعب آب را دارد و ارتفاع آن به حدود ۱۰۰ متر می‌رسد. این سد در تامین آب کشاورزی در جنوب این کشور نقشی کلیدی دارد و رهاسازی آب آن تاثیر مستقیم بر بهبود وضعیت کشاورزی دارد.  

سد کجکی قادر است حدود ۱۰۰ هزار هکتار زمین را در استان‌های هلمند و قندهار آبیاری کند، ظرفیتی که آن را به یکی از مهم‌ترین منابع تامین آب کشاورزی در افغانستان تبدیل کرده است، به‌ویژه در شرایطی که بخش بزرگی از معیشت مردم این کشور به کشاورزی وابسته است.  

این سد روی رودخانه هیرمند ساخته شده، رودخانه‌ای که تامین‌کننده حقابه ایران نیز هست. پیش از ساخت سد کجکی، آب هیرمند به تالاب‌های هامون صابری و پوزک در سیستان ایران سرازیر می‌شد، اما در سال‌های اخیر و به دلیل خشکسالی، این تالاب‌ها خشکیده است. 

کار ساخت سد کجکی در سال ۱۳۳۲ آغاز شد و نخستین توربین آن در سال ۱۳۵۱ و توربین دوم در سال ۱۳۵۳ نصب شد. نصب توربین سوم نیز در دوران نظام جمهوریت انجام شد. 

افغانستان همچنین در استان نیمروز و روی رودخانه هیرمند سد کمال‌خان را ساخته است، سدی که در مدیریت و کنترل آب این رودخانه به سمت ایران تاثیرگذار است. سد کمال‌خان در شهرستان چهاربرجک، در ۹۵ کیلومتری جنوب شهر زرنج، واقع است و در فروردین ۱۴۰۰ به بهره‌برداری رسیده است. هزینه ساخت این سد بیش از ۲۰۰ میلیون دلار اعلام شده است.  

حقابه ایران از رودخانه هیرمند پس از عبور از سد کمال‌خان به استان سیستان‌وبلوچستان می‌رسد. این سد برای افغانستان به این دلیل اهمیت دارد که امکان کنترل میزان آب ورودی به ایران را فراهم می‌کند. بر اساس معاهده سال ۱۳۵۱ میان افغانستان و ایران، سهم سالانه ایران ۸۱۷ میلیون مترمکعب تعیین شد، اما طالبان متهم‌اند که این حقابه را به‌ طور کامل تامین نمی‌کنند و همین موضوع کم‌آبی در سیستان‌وبلوچستان را تشدید کرده است. 

در غرب افغانستان، سدهای سلما و پاشدان در استان هرات نیز به بهره‌برداری رسیده‌اند و آبشان از رودخانه هریرود تامین می‌شود. بارندگی‌های اخیر باعث افزایش سطح آب این دو سد شده است. طالبان اعلام کرده‌اند که ذخیره سد پاشدان در شهرستان کرخ تکمیل شده و برای نخستین بار آب آن به سمت زمین‌های کشاورزی رها شده است.  

پیش از بهره‌برداری سد پاشدان، آب این منطقه به سد دوستی در مرز ایران و ترکمنستان سرازیر می‌شد، اما اکنون افغانستان توانسته است میزان آب ورودی به این سد را کنترل کند. سد پاشدان با ظرفیت ذخیره ۴۵ میلیون مترمکعب، قابلیت آبیاری ۱۳ هزار هکتار زمین و تولید دو مگاوات برق را دارد.  

سد سلما نیز با حمایت مالی ۲۹۰ میلیون دلاری دولت هند ساخته شده است. این سد در شهرستان چشت هرات قرار دارد و با ارتفاع ۱۰۷ متر و طول ۵۵۰ متر، ظرفیت ذخیره ۶۳۳ میلیون مترمکعب آب را دارد. افزون بر تولید ۴۲ مگاوات برق، این سد توان آبیاری حدود ۸۰ هزار هکتار زمین را نیز فراهم می‌کند.  

با تکمیل سدهای سلما و پاشدان، میزان آب ورودی به سد دوستی کاهش یافته و افغانستان توانسته است بخشی از جریان آب به سمت ایران را کنترل کند؛ موضوعی که می‌تواند در روابط آبی کشورهای منطقه تاثیرگذار باشد.  

افزایش بارندگی‌ها و سیلاب‌ها در استان فراه نیز باعث بالا آمدن سطح آب رودخانه فراه شده است. تصاویر و ویدیوهای منتشرشده در هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که آب این رودخانه به سمت ایران در حرکت بوده است. 

برای کنترل این وضعیت، طالبان در حال ساخت سد بخش‌آباد است. با تکمیل این سد، آب رودخانه در مخزن آن ذخیره خواهد شد و مدیریت جریان آن در اختیار افغانستان قرار می‌گیرد. این سد ظرفیت تولید ۷۲ مگاوات برق را دارد و می‌تواند بیش از ۶۸ هزار هکتار زمین کشاورزی را آبیاری کند. با این حال، تکمیل سد بخش‌آباد می‌تواند مانع رسیدن آب رودخانه فراه به دریاچه هامون در ایران شود. 

در حال حاضر، افغانستان و ایران تنها در مورد تقسیم آب رودخانه هیرمند معاهده رسمی امضا کرده‌اند و درمورد سایر منابع آبی توافقی وجود ندارد. به دلیل همین خلل حقوقی و توسعه سدسازی در مناطق مرزی، فشار بیشتری بر منابع آبی ایران وارد خواهد شد.  

افغانستان در سال‌های اخیر با خشکسالی شدید مواجه بوده و همین مسئله باعث شده ساخت سدها و مدیریت منابع آب به یکی از اولویت‌های اصلی آن تبدیل شود. در کشوری که بخش بزرگی از اقتصاد آن به کشاورزی و دامداری وابسته است، دسترسی به آب نقشی حیاتی در معیشت مردم دارد.  

از سوی دیگر، کشورهای همسایه به‌‌ویژه ایران، که پیش از این از جریان طبیعی رودخانه‌های هیرمند، هریرود و فراه‌رود بهره‌مند می‌شدند، اکنون با کاهش جریان آب این رودها مواجه‌اند؛ وضعیتی که بر مناسبات منطقه‌ای و مدیریت منابع مشترک آبی تاثیر خواهد گذاشت.