اواسط دهه ۱۳۶۰، ملا عمر که حدود ۲۵ سال داشت و به‌عنوان یک ملا در روستایی در قندهار زندگی می‌کرد، با گروهی از طلاب اسلحه برداشت تا با نظامیان شوروی بجنگند. نقش آنان در این جنگ تعیین‌کننده نبود، چون ماشین جنگ در دست احزاب جهادی قدرتمند و بانفوذی بود که اطراف پایتخت افغانستان می‌جنگیدند، با این حال، این گروه کوچک توانست حاکمیت محلی در قندهار را به چالش بکشد و برای خود در میان جامعه روستایی جای‌ پایی باز کند.

 پس از خروج نیروهای شوروی از افغانستان در سال ۱۳۶۷، ملا عمر بار دیگر به مدرسه برگشت و در روستای محل زندگی‌اش تبلیغ دین می‌کرد. او خانه‌ای محقر را که محل فرماندهی‌اش برای هماهنگی جنگ علیه نیروهای شوروی بود، به مدرسه دینی تبدیل کرد و به کودکان روستا درس دین می‌داد.

شمار افرادی که در نخستین هسته نظامی همراه با ملا عمر برای جنگ با شوروی اسلحه برداشتند، بین ۳۰ تا ۵۰ نفر تخمین زده شده است. برخی از آنان در خلال این سال‌ها کشته شدند یا درگذشتند و شماری دیگر همچنان در سطوح رهبری طالبان حضور دارند. ملا محمد حسن آخوند، نخست‌وزیر، ملا عبدالغنی برادر، معاون نخست‌وزیر طالبان، و عبدالحکیم حقانی، رئیس دادگاه عالی طالبان، از این جمله‌اند.

در عکس‌های اندکی که از ملا عمر منتشر شده، چشم چپ او نابینا است. در روایت‌های طالبان از زندگی ملا عمر هم آمده است که چشم چپ او در همان خانه‌ای که محل فرماندهی‌اش بود و در جریان یک درگیری نظامی آسیب دید و بینایی‌اش را از دست داد.

سقوط حکومت نجیب‌الله و وقوع جنگ داخلی میان احزاب جهادی، هرج‌ومرجی بی‌‌سابقه را در سراسر افغانستان حاکم کرد. در قندهار، محل زندگی ملا عمر، فرماندهی به نام عصمت مسلم که از چهره‌های وفادار به حکومت ساقط‌شده نجیب‌الله بود، با بی‌رحمی بر مردم حکم می‌راند. به نقل از روایت‌های تاریخی، حاکمیت عصمت مسلم قاعده و اصول مشخصی نداشت و زیردستان او با آزار و اذیت مردم به جمع‌آوری پول می‌پرداختند.

در روایت‌های متعدد که در مورد زندگی ملا عمر و ظهور طالبان نوشته شده، آمده است که یکی از فرماندهان زیردست عصمت مسلم زن جوانی را به قصد تجاوز جنسی ربود و این باعث شد ملا عمر که روحانی جوان و منزوی در روستای سنگ‌حصار بود و در مدرسه تازه‌تاسیسش زندگی می‌کرد، علیه این اقدام فرمانده نظامی وارد عمل شود.

این حرکت به پیوستن شمار بیشتری از طلاب مدارس دینی و روحانیون به ملا عمر منجر شد و قندهار به‌سرعت از حاکمیت عصمت مسلم و فرماندهانی که از ساختار حکومت ساقط‌شده نجیب‌الله باقی مانده بودند، درآمد. تصرف قندهار به ملا عمر انگیزه داد تا برای تصرف کل افغانستان اقدام کند.

پس از قدرت‌گیری ملا عمر در قندهار و پیوستن هزاران شبه‌نظامی به گروه تحت امر او، روحانیون این شهر بهار ۱۳۷۵ در گردهمایی در زیارتگاه خرقه شریف، ردای منسوب به پیامبر اسلام را بر دوش او انداختند و او را امیرالمومنین لقب دادند. ملا عمر با این اقدام مشروعیت جنگ سراسری در افغانستان را برای برپایی امارت اسلامی به دست آورد و نیروهایش را به سمت دیگر شهرها گسیل کرد.

سرنوشت مدرسه سنگ‌حصار

خانه گلی و محقری که در روستای سنگ‌حصار مرکز فرماندهی و سپس مدرسه دینی به امامت ملا عمر بود، به نمادی برای ظهور یک گروه اسلام‌گرا که سودای تصرف کل کشور را داشت، تبدیل شد. این مدرسه برای بسیاری از مشتاقان علوم دینی الهام‌بخش بود و با وجود جنگ خونینی که در جریان داشت، همراهان ملا عمر به جذب نیرو و تدریس در این مدرسه ادامه دادند.

Screenshot 2026-04-03 at 11.17.11.png

این مدرسه اکنون به یکی از بزرگ‌ترین دانشگاه‌های جهادی در افغانستان تبدیل شده است. در یک گزارش ویدیویی که در حساب‌های مجازی متعلق به این مرکز دینی منتشر شده، آمده است که ملا عمر نخستین‌بار جنگ علیه شوروی و جنگ علیه نیروهای «شر و فساد» را از این مکان آغاز کرد.

طالبان به مخالفان خود، به‌ویژه نیروهای تحت امر احمدشاه مسعود، عبدالعلی مزاری و عبدالرشید دوستم «شر و فساد» می‌گفتند و این عبارت همچنان در ادبیات این گروه استفاده می‌شود.

ارتقا به سطح دانشگاه

پس از فروپاشی دولت جمهوری و بازگشت طالبان به قدرت، نام مدرسه سنگ‌حصار به «جامعه عمرالثالث سنگ‌حصار» تغییر کرد و سطح آن به دانشگاه ارتقا یافت. طالبان با تخریب بنای محقر و گلی این مدرسه که در زمان آغاز فعالیت جهادی ملا عمر برپا شده بود، بنایی با مناره‌های بلند، مسجد، سالن‌های بزرگ تدریس و برپایی نماز، کلاس‌های آموزشی و خوابگاه برای دانش‌آموزان و استادان ایجاد کردند.

بر اساس اطلاعاتی که دفتر رسانه‌ای این نهاد منتشر کرده، ساختار «جامعه عمرالثالث سنگ‌حصار» شامل بخش‌های حفظ قرآن، آموزش‌های نظامی و علوم شرعی از سطوح ابتدایی تا دوره عالی و تخصصی است.

در یک اطلاعیه جذب دانش‌آموز که این نهاد ۸ فروردین منتشر کرد، آمده است که برای همه دوره‌ها دانش‌آموز می‌پذیرد و شرط پذیرش در تمامی دوره‌های آموزشی این نهاد، دانش ابتدایی زبان عربی است.

HEgU9GaWwAA3Y9Z.jpeg

در اطلاعیه‌های این نهاد آموزشی همچنین آمده که تمرکز این نهاد بر جذب و آموزش کودکان یتیم است که پدرانشان در جنگ کشته شده‌اند.

ویدیوهایی هم که از کلاس‌های آموزشی و برنامه‌های این نهاد آموزشی در اینترنت منتشر شده است، کودکانی را نشان می‌دهد که به زبان‌های عربی، اردو، پشتو و انگلیسی در وصف جهاد و اسلام سخن می‌گویند. هرچند جزئیات محتوای آموزشی این نهاد علنی نشده، از اطلاعیه‌ها و سخنرانی‌های دانش‌آموزان چنین به نظر می‌رسد که تمرکز این نهاد بر ترویج ایدئولوژی جهادی است.

در اطلاعیه این نهاد برای جذب دانش‌آموز، نیز آمده است که در کلاس‌های نظامی دانش‌آموز می‌پذیرد و در این زمینه از سطوح ابتدایی تا دوره عالی و تخصصی آموزش ارائه می‌شود.

از زمان ظهور طالبان در سال ۱۳۷۶، مدارس دینی در روستاها و شهرهای افغانستان، اصلی‌ترین منابع جذب نیروی جنگی بوده‌اند. پس از فروپاشی دولت جمهوری و بازگشت طالبان به قدرت، ملا هبت‌الله آخندزاده در یکی از نخستین فرمان‌هایش دستور داد در سراسر افغانستان مدارس جهادی بر پا شود. در این مدت، در کنار برپایی مدارس جهادی، بیشتر رهبران و فرماندهان طالبان با بودجه شخصی خود مدارسی راه‌اندازی کردند که بیشتر در مناطق تحت نفوذ آنان و زادگاه‌هایشان برپا شد.

داشتن مدارس جهادی برای رهبران و فرماندهان طالبان، در کنار اینکه یک امتیاز دینی است، نوعی اعتبار نیز محسوب می‌شود. فخرالدین نقشبندی، رئیس اداره معارف طالبان در قندهار، سال ۱۴۰۳ گفته بود که در قندهار هزار و ۷۰۰ مدرسه دینی و جهادی فعالیت می‌کنند.

Screenshot 2026-04-03 at 10.58.59.png

کلاس آموزش کامپیوتر در مدرسه عمرالثالث سنگ‌حصار -Jamia_3rd_Omar/X

جامعه عمرالثالث سنگ‌حصار که از بزرگ‌ترین مراکز تدریس آموزش دین در قندهار است، اکنون تحت نظر ملا محمد یعقوب، فرزند ملا عمر که وزیر دفاع رژیم طالبان است، فعالیت می‌کند.

ملا یعقوب دی ماه ۱۴۰۴ در مراسم دستاربندی و فارغ‌التحصیلی گروهی از دانش‌آموزان این مدرسه شرکت کرد و در سخنرانی خود بر پایبندی به اصول به‌جامانده از ملا عمر تاکید کرد. او خطاب به دانش‌آموزان گفت تنها عقیده، اتحاد و دنبال کردن راه و روش ملا عمر می‌تواند بقای این گروه را تضمین کند و حاکمیت سراسری این گروه بر افغانستان، مدیون تفکری است که ملا عمر در همین مدرسه بنا گذاشت.