در فرهنگ ایران باستان، برپایی جشن و شادی جایگاهی مینوی دارد، چرا که زیربنای معنایی این جشن‌ها را پیوند انسان با نیروهای طبیعت و جهان هستی تشکیل می‌دهد و برگزاری هر کدام نیز نظم و فلسفه‌ای خاص را نمایندگی می‌کند؛ جشن‌هایی که برخی تنها در حافظه جمعی ما ثبت شده‌اند و برخی دیگر مانند سیزده‌بدر همچنان با شوق و شکوه برگزار می‌شوند.

با وجود اینکه جمهوری اسلامی بیش از چهار دهه برای حذف این آیین و تضعیف آن تلاش و برنامه‌ریزی کرد، برای ایرانیان سیزده‌بدر همچنان روز مهمی است. روزی که با حضور در دل طبیعت و بدرقه‌ نوروز، برای بازگشت به چرخه‌ زندگی آماده می‌شوند و به امید رهایی، امید و براورده شدن آرزوها، سبزه گره می‌زنند.

در میان آیین‌های باستانی و مناسبت‌های تقویمی ایران، سیزده‌بدر با فرشته باران به نام «تیر» یا «تیشتر» شناخته می‌شود که متعلق به سیزدهمین روز از ماه است. به همین دلیل سیزده‌بدر برای ایرانیان، فرصتی برای نیایش، دل سپردن به طبیعت و آرزوی سال پر باران و برکت نیز به شمار می‌رود.

طبق تعریف کوروش نیکنام، پژوهشگر ایران باستان، در کتاب «از نوروز تا نوروز»، ایرانیان باستان پس از برگزاری مراسم نوروز طی ۱۲ روز نخست سال، در روز سیزدهم که به «ستاره باران» تعلق داشت، به دشت و صحرا و کنار جویبارها می‌رفتند و ضمن شادی و پایکوبی، از خدا طلب باران می‌کردند.

جست‌وجو در منابع تاریخی درباره پیشینه آیین سیزده‌بدر ما را تا حدود چهار هزار سال قبل و اسطوره‌های کهن ایران عقب می‌برد. برخی برگزاری نخستین آیین سیزده‌بدر را به کیومرث نسبت داده‌اند. روایت‌هایی هم در شاهنامه فردوسی وجود دارد، مبنی بر اینکه جمشید روز سیزدهم نوروز را در دل طبیعت می‌گذراند.

برخی پژوهشگران مانند حسن پیرنیا اشاره کرده‌اند که ایرانیان در دوران هخامنشیان و اشکانیان، در روز سیزدهم فروردین به جشن و شادی می‌پرداختند و این روز را نمادی برای بازگشت به طبیعت می‌دانستند.

با وجود پیشینه برگزاری این جشن در دوران هخامنشیان و اشکانیان، اسناد تاریخی معتبر درباره این روز از زمان ساسانیان به بعد موجود است و نشان می‌دهد که این مناسبت با باورهای زرتشتی پیوند دارد.

آداب و رسوم برگزاری سیزده‌بدر

جشن سیزده‌‌بدر در میان ایرانیان، آیین‌ها و آداب و رسوم خاص خود را دارد که رها کردن سبزه‌های نوروزی در آب روان و گره‌ زدن سبزه به نیت براورده شدن آرزوها در سال جدید از مهم‌ترین آن‌ها است.

در میان زرتشتیان ایران باستان، رسم بر این بود که از بامداد روز تِشتَر، سفره نوروزی‌شان را که ۱۲ روز گسترده بود، برمی‌چیدند، خوردنی‌های باقی‌مانده آن را به طبیعت می‌بردند و سبزه‌ها را به آب روان می‌سپردند و آرزو می‌کردند که سالی پربرکت و خرم داشته باشند.

در «نوروزنامه‌» منسوب به حکیم عمر خیام درباره فلسفه گره زدن سبزه آمده است: «مردم در این روز به کنار جویبارها و سبزه‌زارها روند و دختران و جوانان به نیت پیوند زناشویی سبزه‌ها را گره زنند.»

به باور ابوریحان بیرونی، نیز انداختن سبزه‌ در آب روان نشانه «بدرود با سال کهنه و نوید سال نو» است. بازی‌های گروهی و صرف خوراکی‌های نوروزی در دل طبیعت و پختن برخی غذاهای خاص مانند آش رشته هم از دیگر آداب و رسوم سیزده‌بدر است.

معنا و فلسفه سیزده‌بدر

واژه «سیزده‌بدر» از دو بخش «سیزده» و «به‌ در» تشکیل شده است. عدد ۱۳ در فرهنگ‌های مختلف تعابیر متفاوتی دارد و در برخی فرهنگ‌ها «نحس» تلقی می‌شود، اما در فرهنگ ایران باستان چنین باوری وجود ندارد و حتی از آنجا که این عدد با ستاره باران پیوند دارد، اتفاقا خجسته و مبارک است.

با این حال، در میان گروه‌هایی از مردم این باور همچنان وجود دارد که عدد ۱۳ نحس است و برای دوری از نحوست، باید آن را در طبیعت «به در» کرد که به معنای دور کردن یا بیرون کردن است. هرچند حتی در این مورد نیز اختلاف نظر وجود دارد و به اعتقاد برخی پژوهشگران از جمله علی‌اکبر دهخدا، «در» می‌تواند معنای «دره و دشت» هم بدهد، به این ترتیب معنای سیزده‌‌بدر می‌شود رفتن به در و دشت در روز سیزدهم.

درباره فلسفه برگزاری جشن سیزده‌بدر، روایت دیگری نیز وجود دارد مبنی بر اینکه ایرانیان ۱۲ روز نخست فروردین را به نشانه ۱۲ ماه سال جشن می‌گرفتند و روز سیزدهم به دل طبیعت می‌زدند تا از آن نیرو بگیرند و خود را با تمام شدن روزهای نوروز برای یک سال کار و تلاش آماده کنند.

سیزده‌بدر برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی با خاطره‌ جمعی رفتن به بیرون از شهر و پناه بردن به دامان طبیعت گره خورده است؛ روزی که از نخستین ساعات صبح شروع می‌شد و مردم بساط سفری کوتاه را آماده می‌کردند، باقی‌مانده خوراکی‌های عید و غذای خانگی را برمی‌داشتند و در دشت‌ها و کنار جویبارهای بیرون شهر چند ساعتی را دل به دل طبیعت می‌دادند.

این جشن مانند دیگر آیین‌های ملی ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی هدف تخریب، حذف و تحریف قرار گرفت و حتی در گاهشمار رسمی جمهوری اسلامی به نام جعلی «روز طبیعت» تغییر یافت. با این حال تلاش حکومتی‌ها برای حذف تعطیلی این روز به دلیل مقاومت مردم برای حفظ هویت ملی‌شان، تاکنون ناکام مانده است.

امسال نیز ایرانیان در حالی سیزده‌بدر را برگزار می‌کنند که سیاست‌های تنش‌زای نظام اسلامی سرانجام به وقوع جنگ با اسرائیل و آمریکا منجر شده است و شهرهای ایران زیر بمباران و موشک‌باران شدید قرار دارند. در چنین شرایطی، سیزده‌بدر برای بسیاری از مردم، نماد امید «به‌ در» کردن روزهای سخت و فرارسیدن روزهای آرامش و رهایی است.

در پیوند با همین موضوع برخی کاربران شبکه‌های اجتماعی تصاویری از تهران در هفته‌های اخیر را منتشر می‌کنند که با آسمان آبی و بارانی، دلربایی می‌کند. حتی این آسمان پاک را پاسخ طبیعت می‌دانند به از بین رفتن پلیدی‌ها. کاربری با انتشار تصویری از آسمان روشن تهران در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آسمان تهران اولین جایی بود که آزاد شد.»