یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، روز سه‌شنبه ۲۶ اسفندماه اعلام کرد که علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، بر اثر حملات شبانه اسرائیل به تهران کشته شده است. او تاکید کرد که عملیات حذف مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی با هدف قطع کردن مداوم «سر اختاپوس» انجام می‌شود تا «اجازه رشد دوباره به آن ندهند».

پس از اعلام این خبر، رسانه‌های جمهوری اسلامی بلافاصله طبق روال معمول، آن را تکذیب کردند. خبرگزاری‌های حکومتی هم یک پیام مکتوب و دست‌نویس منسوب به علی لاریجانی منتشر کردند که روشن نیست در چه زمانی نوشته شده است، زیرا تاریخی پای آن دیده نمی‌شود.

با این حساب، اگر گفته‌ مقام‌های اسرائيلی درباره کشته شدن یکی از چهره‌های ارشد جمهوری اسلامی صحت داشته باشد، رژيم حاکم بر ایران مقامی را از دست داده که در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی کرده و در هر رده‌ای که بوده، برای رسیدن به جایگاه بالاتر از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است.

علی لاریجانی در حالی هدف حمله اسرائيل قرار گرفت که به در امان بودن جانش، اطمینانی کاذب داشت. او شامگاه یکشنبه ۲۴ اسفندماه با انتشار نقل قولی از امام سوم شیعیان، به جایزه ۱۰ میلیون دلاری آمریکا برای اطلاعاتی در مورد خود واکنش نشان داد و در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «من مرگ را جز سعادت نمی‌بینم و زندگی با ستمگران را جز ملال و خواری نمی‌دانم.»

این واکنش پس از آن بود که وزارت خارجه ایالات متحده روز جمعه برای دریافت اطلاعاتی که به شناسایی یا تعیین مکان مجتبی خامنه‌ای، علی لاریجانی، اسماعیل خطیب و هفت مقام دیگر جمهوری اسلامی منجر شود، ۱۰ میلیون دلار جایزه تعیین کرد.

لاریجانی  دوشنبه ۲۵ اسفند، یعنی یک روز پیش از کشته شدن، هم در با انتشار پیامی که متن آن در رسانه‌های حکومتی منتشر شد، از کشورهای اسلامی در جریان حمله آمریکا و اسرائيل انتقاد و ادعا کرد: «جمهوری اسلامی به مسیر مقاومت در برابر آمریکا و اسرائیل ادامه خواهد داد.»

چهره فرهنگی اما مستبد جمهوری اسلامی

علی اردشیر لاریجانی که در ۶۸ سالگی بر اثر حملات اسرائیل کشته شد، متولد شهر نجف عراق، فرزند روحانی شیعه میرزا هاشم آملی و داماد مرتضی مطهری بود. چهار برادر علی لاریجانی به نام‌های محمدجواد، صادق،‌ باقر و فاضل نیز مانند خود او همواره در جمهوری اسلامی مناصب و مقام‌هایی داشتند و خواهرش نیز همسر مصطفی محقق داماد است.

او پس از تحصیل در مقطع کارشناسی رشته علوم رایانه، به توصیه مرتضی مطهری، برای ادامه تحصیل رشته فلسفه را انتخاب کرد و کارشناسی ارشد و دکترای خود را در رشته فلسفه از دانشگاه تهران گرفت.

لاریجانی که به‌عنوان یکی از چهره‌های فرهنگی و تحصیلکرده جمهوری اسلامی معرفی می‌شد، در چند حوزه مختلف تالیفاتی دارد که از جمله آن سه کتاب در زمینه فلسفه کانت است. او هم‌زمان با فعالیت‌های سیاسی‌اش، دانشیار رشته فلسفه در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران هم بود.

علی لاریجانی فعالیتش را به‌عنوان یکی از وفاداران رژیم جمهوری اسلامی، با کار در سازمان صداوسیما آغاز کرد و در این نهاد حکومتی به بالاترین منصب رسید. او از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۱ جانشین رئیس ستاد مشترک سپاه پاسداران بود.

او در سال ۱۳۷۱ و در زمان ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی به‌عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب شد و تا سال ۱۳۷۲ به مدت بیش از یک سال، در این جایگاه فعالیت کرد تا اینکه در سال ۱۳۷۲ با حکم علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، رئیس سازمان صداوسیما شد و تا سال ۱۳۸۳یعنی به مدت ۱۱ سال اداره این سازمان را برعهده داشت.

در دوران ریاست او، صداوسیما به ابزاری برای مهندسی افکار عمومی و تبلیغ روایت رسمی حکومت تبدیل شد.

ورود به عرصه‌های جدی‌تر سیاست

لاریجانی که پس از پایان دوران ریاستش بر صداوسیما، همچنان عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و شورای عالی انقلاب فرهنگی بود، در خرداد ۱۳۸۳ با حکم علی خامنه‌ای، به‌عنوان نماینده رهبر در شورای عالی امنیت ملی منصوب شد؛ مسئولیتی که با اوج‌گیری جنجال‌های مربوط به پرونده هسته‌ای در دوران ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد بیشتر در کانون توجه قرار گرفت. هرچند آب لاریجانی با احمدی‌نژاد در یک جوی نرفت و در نهایت استعفا کرد.

علی لاریجانی که در انتخابات مجلس هشتم، به‌عنوان نماینده قم به مجلس شورای اسلامی راه یافته بود و به‌عنوان رئیس هشتمین دوره این نهاد انتخاب شد. او به‌عنوان نماینده اول قم، به مجلس نهم راه یافت. در انتخابات دوره دهم مجلس شورای اسلامی، به‌عنوان نامزد مستقل اما با حمایت اصول‌گرایان میانه‌رو و گروهی از اصلاح‌طلبان، از حوزه انتخابیه قم شرکت کرد و به عنوان نفر دوم از قم، به مجلس راه یافت.

طی کردن این مراحل درنهایت سبب شد که او طی حکمی در ۸ خرداد ۱۳۹۹، به‌عنوان مشاور رهبر جمهوری اسلامی و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شود. هرچند ناکامی دیگری برای او در راه بود و برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۴۰۰ نامزد شد، اما مورد تایید شورای نگهبان قرار نگرفت. او در خرداد ۱۴۰۳ نیز با حضور در ستاد انتخابات کشور برای نامزدی چهاردهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری نام‌نویسی کرد، اما باز هم رد صلاحیت شد.

لاریجانی آبان ۱۴۰۳ هنگام افزایش تنش‌ها میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، به‌عنوان فرستاده ویژه خامنه‌ای به سوریه و لبنان رفت و در گفتگو با سایت رهبر جمهوری اسلامی ایران، با شرط اینکه «ما به سمت بمب نمی‌رویم، شما هم شروط ما را بپذیرید» از دولت دوم دونالد ترامپ خواست که بر سر برنامه هسته‌ای با ایران توافق کند.

لاریجانی در سال‌های اخیر یکی از چهره‌های کلیدی در سیاست خارجی پنهان جمهوری اسلامی با روسیه بود. در تیرماه، پس از آتش‌بس با اسرائیل، او کاملا نا‌منتظره برای دیدار ولادیمیر پوتین به مسکو رفت. هرچند جزئیات این دیدار به‌طور رسمی منتشر نشد.

شخصیت خشن، پشت ظاهری آرام

علی لاریجانی که تلاش می‌کرد تصویری منعطف و نرم از جمهوری اسلامی ارائه دهد، کارنامه سیاهی در خشونت و استبداد دارد.

در مهر ۱۴۰۱، دولت کانادا نام او را به‌عنوان یکی از ۱۷ فرد و سه نهادی که در نقض جدی حقوق بشر، از جمله علیه زنان ایرانی، مشارکت داشتند یا در انتشار اطلاعات نادرست برای توجیه سرکوب و آزار و اذیت ایران‌ها مشارکت کردند، در نظر گرفت و او را تحریم کرد.

 وزارت خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا هم در دی ۱۴۰۴، لاریجانی را به «هماهنگی سرکوب اعتراض‌ها و صدور دستور استفاده از زور علیه معترضان» متهم و او را تحریم کرد.

او که سال ۱۴۰۴ بار دیگر دبیر شورای عالی امنیت ملی شده بود، در این مقام به یکی از آمران فرمان سرکوب خونین خیزش ۱۴۰۴ تبدیل شد. مسئولیت او از اینجا ناشی می‌شود که شورای عالی امنیت ملی ایران، موسوم به «شُعام»، نهادی فراسازمانی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ با هدف حفاظت از نظام جمهوری اسلامی شکل گرفت. وظیفه اصلی این نهاد هماهنگ‌سازی سیاست‌های دفاعی، امنیتی و خارجی در بالاترین سطح تعریف شده است.

لاریجانی پیش از سرکوب قیام ملی دی ماه نیز در برخورد خشونت آمیز با معترضان نقش داشت. وقتی حسن روحانی رئیس دولت یازدهم شد، سهم ویژه‌ای از دولتش را به علی لاریجانی اختصاص داد و عبدالرضا رحمانی فضلی را که از یاران نزدیک او بود، وزیر کشور کرد. رحمانی‌ فضلی، معاون لاریجانی در سازمان صداوسیما و شورای عالی امنیت ملی، بود و هنگامی‌ که وزیر کشور دولت یازدهم و دوازدهم شد، برای سرکوب مخالفان و منتقدان از ابزارهای مختلف استفاده کرد.

مهم‌ترین آن‌ها اعتراض‌های آبان ۹۸ بود که در واکنش به افزایش قیمت بنزین شکل گرفت. در جریان این اعتراضات، صدها نفر با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی کشته شدند. بعدها علی مطهری، نماینده سابق مجلس و برادر همسر لاریجانی، فاش کرد که او مانع نمایندگان مجلس برای استیضاح رحمانی فضلی شد.

لاریجانی، چند ماه پس از اعتراض‌های آبان، در حالی‌ که ایران وارد بحران همه‌گیری کرونا شده بود، در صحن علنی مجلس اعلام کرد که ۲۰۰ میلیون یورو از صندوق توسعه ملی به حمایت از نیروی قدس سپاه اختصاص یافته است. تصمیمی که در اوج بحران مشروعیت داخلی و پس از سرکوب گسترده اتخاذ شد و نشان‌دهنده اولویت‌های امنیتی و عقیدتی نظام بود.

مشاور دست راست خامنه‌ای، طی دهه‌های اخیر همیشه در جایگاه‌هایی بود که او را در قلب سیاست‌های سرکوب داخلی و تنش‌زای خارجی جمهوری اسلامی قرار می‌داد. از صداوسیما تا مجلس و از شورای امنیت ملی تا ماموریت‌های منطقه‌ای. با این حال، دستگاه تبلیغاتی حکومت همواره در تلاش بود او را چهره‌ای متعادل و منادی تغییر در ساختار جمهوری اسلامی توصیف کند.

با همه این‌ها، علی لاریجانی به‌عنوان چهره‌‌ای که نفوذش در ساختار جمهوری اسلامی نه نتیجه رقابت و شایستگی، که محصول پیوندهای خانوادگی، سابقه حوزوی و نزدیکی به کانون‌های اصلی قدرت بود، در حملات اسرائیل کشته شده است و دیگر نمی‌تواند با مردم ایران دشمنی کند.