چارچوب تازه‌ای که جمهوری اسلامی و قطر بر سر آن توافق کرده‌اند، مسیری برای دور زدن تحریم‌های آمریکا و محاصره دریایی ایجاد می‌کند. به گزارش اسرائیل هیوم، قطر یک خط اعتباری شش میلیارد دلاری برای ایران تصویب کرده است که قرار است برای خرید کالا از طریق دوحه استفاده شود. این مبلغ بخشی از شبکه کمکی است که قطر در اختیار ایران قرار می‌دهد، در حالی که تهران به دنبال راه‌هایی برای دور زدن محدودیت‌های اقتصادی است.

به گفته منابع دیپلماتیک در منطقه که با اسرائیل هیوم گفت‌وگو کرده‌اند، جزئیات این خط اعتباری در جریان سفر هفته گذشته محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، عباس عراقچی، وزیر خارجه، و رئیس بانک مرکزی ایران به دوحه نهایی شد.

گفت‌وگوهای دو طرف بر ۱۲ میلیارد دلاری متمرکز بود که در قطر سپرده‌گذاری شده است. این منابع مالی که منشا آن‌ها کره جنوبی است پیش‌تر به‌دلیل آنکه جمهوری اسلامی شرایط لازم برای آزادسازی منابع را محقق نکرده بود و همچنین به‌دلیل جنگ، مسدود شده بود.

مقام‌های جمهوری اسلامی تلاش کردند دست‌کم بخشی از این مبلغ را به‌صورت نقدی آزاد کنند. به گزارش اسرائیل هیوم، در جریان گفت‌وگوها در دوحه، مذاکرات مستقیم تلفنی با واشنگتن نیز صورت گرفت.

خریدهای غیرنظامی تحت نظارت

به گفته منابع دیپلماتیک، قطر موافقت کرده است خط اعتباری مورد نظر را برای خرید کالاهای غیرنظامی، مواد غذایی و دارو در اختیار ایران قرار دهد، مشروط بر اینکه خریدها از طریق دوحه انجام شود. در عمل، این اعتبار به‌معنای آزادسازی ۶ میلیارد دلار است، اما دست‌کم به‌ظاهر استفاده از این پول را فقط به اهداف غیرنظامی محدود می‌کند.

به گفته یکی از منابع دیپلماتیک، قطر بدون موافقت دست‌کم غیرمستقیم آمریکا چنین احتمالی را مطرح نمی‌کرد. در جریان مذاکرات، آمریکایی‌ها درخواست کردند که هرگونه منابع مالی آزاد‌شده فقط به اهداف غیرنظامی اختصاص داده شود و تحت نظارت قرار گیرد.

چارچوبی که قطر تصویب کرده است، یعنی خط اعتباری و خرید فقط از طریق دوحه، سازوکارهای نظارتی ایجاد می‌کند که با خواسته آمریکا همخوانی دارد. این موضوع نشان‌دهنده تغییر موضع دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، است که در ابتدا هرگونه انتقال منابع مالی را به تحویل ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران مشروط می‌کرد؛ و با مخالفت فرماندهان ارشد سپاه پاسداران مواجه شد.

کانال محرمانه در تنگه هرمز

نقش قطر در این گفت‌وگوها پررنگ است و به همین دلیل، دوحه ظاهرا از هر دو طرف امتیازهایی دریافت می‌کند. به گزارش اسرائیل هیوم، ده‌ها کشتی و نفتکش قطری حامل نفت و گاز طبیعی مایع‌ به مقصد اروپا و خاور دور، عمدتا چین و هند، با موافقت جمهوری اسلامی و بدون ممانعت نیروی دریایی آمریکا روز گذشته از تنگه هرمز عبور کردند.

به گفته منابع اطلاعاتی و دیپلماتیک، این عبور پس از آن ممکن شد که قطر کمک مالی به ایران را در قالب پرداخت‌های ترانزیتی و روش‌های دیگر پنهان کرد و به جمهوری اسلامی کمک کرد تحریم‌ها را تاب بیاورد.

آمریکایی‌ها با وجود این پرداخت‌ها به ایران و برخلاف سیاست اعلام‌شده محاصره دریایی، مانع عبور این کشتی‌ها نشدند. این در حالی است که فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) می‌گوید نیروهایش همچنان محاصره را کامل اجرا می‌کنند و حتی مسیر ۱۱۶ کشتی تجاری را تغییر داده‌اند.

شکاف عمیق اقتصادی در تهران

در همین حال، وضعیت اقتصادی ایران همچنان رو به وخامت می‌رود و پیش‌بینی می‌شود اقتصاد کشور امسال حدود ۱۰ درصد کوچک شود. تورم به‌شدت افزایش پیدا کرده و قیمت کالاهای اساسی از آغاز سال دو برابر شده است.

اقتصاددانان ایرانی هشدار می‌دهند که حتی اگر توافقی امضا شود که به آزادسازی منابع مسدودشده و امکان صادرات نفت منجر شود، ایران بدون سرمایه‌گذاری و کمک‌های سخاوتمندانه خارجی، برای احیای اقتصادش با مشکل مواجه خواهد بود.

بر اساس «شاخص تاب‌آوری کسب‌وکار» که شرکت بیمه فکتوری میوچوال (Factory Mutual) تهیه کرده و توانایی مقاومت ۱۳۰ کشور در برابر شوک‌های اقتصادی و بهبود پس از آن‌ها را بررسی کرده است، ایران در رتبه‌های نزدیک به قعر جدول، یعنی جایگاه ۱۲۵، قرار دارد. این بدان معنا است که ایران بدون تغییر بنیادین در سیاست‌هایش و خروج از انزوای دیپلماتیک و اقتصادی، شانسی برای احیای اقتصادی ندارد.