با ادامه حملات نظامی ایالات متحده و اسرائیل به اهداف حکومتی در ایران و نهایی شدن موضوع تغییر حکومت به‌عنوان برنامه اصلی این حملات، موضوع جانشینی رهبر جمهوری اسلامی به یکی از مهم‌ترین مسائل سیاسی کشور بدل شده است.

طی روزهای گذشته حملات اخیر نه‌تنها مراکز نظامی و امنیتی، بلکه ساختمان‌های مرتبط با مجلس خبرگان رهبری در قم را نیز هدف قرار داد، نهادی که طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی وظیفه انتخاب رهبر نظام را برعهده دارد.

همزمان با تشدید درگیری‌های نظامی و افزایش فشارهای بین‌المللی بر تهران، مقام‌های جمهوری اسلامی کوشیده‌اند برای تسریع روند تعیین رهبر جدید سازوکاری ارائه دهند. در این میان، اظهارات برخی مقام‌های حکومتی درباره امکان انتخاب رهبر بدون تشکیل جلسه حضوری مجلس خبرگان، بحث‌های تازه‌ای درباره روند و مشروعیت این موضوع برانگیخته است.

طرح انتخاب رهبر بدون جلسه حضوری خبرگان

علی بهادری جهرمی، سخنگوی دولت ابراهیم رئیسی، روز شنبه ۱۶ اسفندماه، در یک برنامه تلویزیونی اعلام کرد که مجلس خبرگان می‌تواند با استناد به قانون تجارت الکترونیک، حتی بدون برگزاری نشست حضوری، رهبر جدید جمهوری اسلامی را انتخاب کند.

این اظهارات در شرایطی مطرح شد که گزارش‌هایی از هدف قرار گرفتن و آسیب دیدن ساختمان‌ مرتبط با مجلس خبرگان در قم منتشر شده است. به گفته رسانه‌های داخلی، پیامدهای حملات اخیر و شرایط امنیتی سبب شده است که برگزاری جلسه حضوری این نهاد با دشواری‌های جدی روبه‌رو شود.

طرح چنین موضوعی ازسوی یکی از مقام‌های نزدیک به دولت، نشان می‌دهد حاکمیت ایران در شرایط بحرانی فعلی به‌دنبال یافتن راهی برای تسریع فرایند انتقال قدرت است، فرایندی که در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی اهمیت حیاتی دارد.

برخی تحلیلگران معتقدند طرح انتخاب رهبر بدون جلسه حضوری، بیش از آنکه یک بحث حقوقی باشد، نشانه تلاش حکومت برای مدیریت سریع بحران جانشینی در شرایط جنگی است.

گمانه‌زنی‌ها درباره نقش مجتبی خامنه‌ای

همزمان با این بحث‌ها، گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال انتخاب مجتبی خامنه‌ای، فرزند دوم رهبر پیشین جمهوری اسلامی، افزایش یافته است. در روزهای گذشته، برخی اعضای مجلس خبرگان تلویحا به ادامه مسیر رهبری پیشین اشاره کردند. حیدری، نماینده خوزستان در مجلس خبرگان، در سخنانی که در رسانه‌های داخلی بازتاب یافت، از «ادامه همان مسیر رهبری قبلی» سخن گفت؛ عبارتی که بسیاری از ناظران آن را اشاره غیرمستقیم به مجتبی خامنه‌ای دانستند.

در همین حال احمد علم‌الهدی، نماینده رهبر جمهوری اسلامی در استان خراسان رضوی، هم اعلام کرد که انتخاب رهبر جدید پیش‌تر انجام شده. او گفت شایعات درباره ادامه بررسی گزینه‌ها در مجلس خبرگان «کذب محض» است.

علم‌الهدی همچنین تاکید کرد که طبق قانون اساسی، اعضای مجلس خبرگان پس از رای‌دادن امکان تغییر نظر ندارند. به گفته او، اکنون تنها اعلام رسمی نتیجه باقی مانده و دبیرخانه مجلس خبرگان باید این تصمیم را ابلاغ کند.

در ادامه این موضع‌گیری‌ها، حمیدرضا مقدم‌فر، از سرداران سپاه و مشاور فرمانده‌کل سپاه پاسداران، در یک برنامه تلویزیونی گفت: «رهبر آینده همان رهبر قبلی است، فقط جوان شده است.» این جمله به‌سرعت در رسانه‌های اجتماعی منتشر شد و بسیاری آن را اشاره‌ای آشکار به مجتبی خامنه‌ای تفسیر کردند.

نقش سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی در معادله قدرت

اظهارات مقام‌های حکومتی درباره جانشینی رهبر جمهوری اسلامی درحالی مطرح می‌شود که بسیاری از تحلیلگران سیاسی معتقدند سپاه پاسداران نقش تعیین‌کننده‌ای در این فرایند دارد.

در سال‌های گذشته، سپاه پاسداران به یکی از قدرتمندترین نهادهای سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی بدل شده است. نفوذ گسترده این نهاد در ساختار قدرت باعث شده بسیاری از ناظران بر این باور باشند که تصمیم نهایی درباره جانشینی رهبری بدون حمایت سپاه امکان‌پذیر نیست.

به گفته برخی تحلیلگران، حمایت بخش‌هایی از سپاه از مجتبی خامنه‌ای مسیر انتخاب او را هموار کرده است، به‌ویژه در شرایطی که حکومت ایران با بحران‌های متعدد داخلی و خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

در مقابل، برخی دیگر از ناظران معتقدند ساختار قدرت در جمهوری اسلامی به‌دنبال گزینه‌ای است که بتواند در عین حفظ انسجام داخلی نظام، بحران‌های منطقه‌ای را نیز مدیریت کند. با این حال، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که گزینه‌های موسوم به «میانه‌رو» در هسته سخت قدرت جمهوری اسلامی پایگاه قابل توجهی ندارند.

انتخاب رهبر جدید در سایه جنگ و اخبار فروپاشی حکومت

از سوی دیگر، بحث انتخاب رهبر جدید جمهوری اسلامی درحالی مطرح می‌شود که تنش‌های نظامی علیه جمهوری اسلامی به طور چشمگیری افزایش یافته است. در هفته‌های اخیر، درگیری‌های مستقیم میان جمهوری اسلامی از یک سو و ایالات متحده و اسرائیل از سوی دیگر وارد مرحله تازه‌ای شده است. بنابر گزارش برخی رسانه‌های بین‌المللی، مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی هشدار داده‌اند اگر سیاست‌های منطقه‌ای تهران ادامه یابد، گزینه‌های نظامی علیه رهبران آینده جمهوری اسلامی نیز روی میز است.

در همین حال، گزارش‌هایی از تشدید حملات موشکی و پهپادی منتشر شده است. منابع منطقه‌ای اعلام کردند در ساعات گذشته جمهوری اسلامی یا نیروهای هم‌پیمان آن اسرائیل، کویت و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف حمله قرار داده‌اند.

مقام‌های کویتی گفتند بخشی از تاسیسات دولتی و مخازن ذخیره نفت در محدوده فرودگاه بین‌المللی این کشور هدف قرار گرفته است. دولت بحرین نیز اعلام کرد یکی از تاسیسات آب‌شیرین‌کن این کشور در حمله‌ای جداگانه آسیب دیده است.

در داخل ایران نیز پیامدهای حملات ادامه دارد. آتش‌سوزی در مخازن سوخت تهران، که در جریان حملات اسرائیل هدف قرار گرفت، همچنان ادامه دارد. مقام‌های هلال احمر درمورد احتمال بارش باران اسیدی براثر دود ناشی از این آتش‌سوزی هشدار داده‌اند.

در چنین شرایطی، بسیاری از ناظران سیاسی معتقدند روند انتخاب رهبر آینده جمهوری اسلامی نه‌تنها آینده ساختار قدرت در ایران، که مسیر درگیری‌های منطقه‌ای را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد و تکلیف جنگ را روشن خواهد کرد، موضوعی که دونالد ترامپ نیز به‌صورت تلویحی با اعلام مخالفت ایالات متحده با انتخاب مجتبی خامنه‌ای برای رهبر آینده حکومت ایران به آن اشاره کرده است.

به گفته این تحلیلگران، انتقال قدرت در جمهوری اسلامی در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخی این حکومت رخ می‌دهد، مقطعی که همزمان، با جنگ خارجی، فشارهای اقتصادی و شکاف‌های داخلی در ساختار قدرت همراه است.

بر همین اساس، تصمیم مجلس خبرگان درباره رهبر آینده یکی از سرنوشت‌سازترین انتخاب‌ها و شاید آخرین انتخاب در تاریخ این نظام سیاسی باشد؛ تصمیمی که پیامدهای آن فراتر از مرزهای ایران و در سطح معادلات منطقه‌ای بی‌درنگ مشاهده خواهد شد.