از تمسخر پوتین تا نگرانی اروپا؛ تهدید موشکی ایران به اهرم فشار مسکو تبدیل شد

ایران تاکنون از کمک‌های روسیه بهره‌مند شده است، کمک‌هایی که توانمندی این کشور را برای حملات دوربرد موشکی و پهپادی بهبود بخشیده‌اند

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، در مصاحبه‌ای برای یک مستند تلویزیونی در سال ۲۰۱۲، زمانی که یک خبرنگار آلمانی به تهدید موشک‌های ایران اشاره کرد، خونسردی همیشگی‌اش را از دست داد. این خبرنگار بهانهٔ ناتو برای استقرار سامانه‌های دفاع موشکی در اروپا را تهدید موشکی ایران عنوان کرده بود.

رهبر روسیه در واکنش به این اظهارات، در حالی که می‌خندید، گفت: «واقعاً من را خنداندید.» این بخش از مصاحبه که به‌تازگی بار دیگر در رسانه‌های اجتماعی دست‌به‌دست شده است، در ادامه با این سخنان پوتین همراه بود: «خدا خیرتان بدهد، چون دیگر وقت تمام کردن روز است. واقعاً وقت خوابیدن رسیده است. دست‌کم این فرصت را پیدا کردم که با روحیه‌ای خوب به خانه بروم.»

واکنش پوتین آن زمان قابل درک بود. تصمیم بلوک غرب برای تقویت توانمندی‌های دفاعی‌اش در شرق اروپا و ترکیه به‌طور گسترده تلاشی آشکار اما غیرمستقیم برای مهار قدرت موشکی مسکو تلقی می‌شد.

اما امروز، در شرایطی که ایران با آمریکا در جنگ است و توانمندی‌های مرگبارش در حملات به نقاط مختلف خاورمیانه را به نمایش گذاشته است و آشکارا تهدید می‌کند که دامنهٔ درگیری را به متحدان اروپایی واشنگتن نیز گسترش خواهد داد، مقام‌های جمهوری اسلامی صدای تهدیدهایشان را بلندتر کرده‌اند.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، روز پنجشنبه در پیامی در رسانه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر آمریکا جنگ دیگری را علیه ایران آغاز کند، تمام پایگاه‌های نظامی دخیل در تجاوز، از غرب آسیا تا اروپا، اهدافی مشروع برای حملات مرگبار ایران خواهند بود. هیچ فاصله‌ای امن نیست. هیچ پناهگاه امنی وجود ندارد. هیچ‌کس از حمله مصون نخواهد بود.»

بردلی بومن، مدیر ارشد مرکز قدرت نظامی و سیاسی در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها در این زمینه به نیوزویک گفت: «ایران چندین انگیزه دارد تا برد موشک‌های بالستیکش را افزایش دهد و اطمینان حاصل کند که تمام اروپا را در محدودهٔ برد این موشک‌ها قرار می‌دهد.»

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

او افزود این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده است که پایگاه‌های آمریکا در قارهٔ اروپا از جنگی که در اواخر فوریه علیه جمهوری اسلامی آغاز شد، حمایت کرده‌اند.

بومن که پیش‌تر به‌عنوان مشاور امنیت ملی اعضای کمیتهٔ نیروهای مسلح و کمیتهٔ روابط خارجی سنای آمریکا فعالیت می‌کرد، افزود: «یکی از اهداف ایران، ارعاب و تهدید اروپایی‌ها، باج‌گیری و وادار کردن آن‌ها به عقب‌نشینی است؛ اما در عین حال، ایران ممکن است بخواهد پایگاه‌های نظامی آمریکا در اروپا را نیز هدف قرار دهد.»

به گفتهٔ او، ایران توانایی هدف‌گیری بخش‌هایی از شرق اروپا را دارد و دامنهٔ برد موشک‌هایش به‌مرور در حال گسترش است. هرچه ایران کمک بیشتری دریافت کند، به‌ویژه از روسیه، این برد با سرعت بیشتری افزایش خواهد یافت.

نویسندهٔ کتاب «محور متجاوزان: مقابله با همکاری چین، روسیه، ایران و کرهٔ شمالی»، تحقیقات گسترده‌ای دربارهٔ مشارکت‌های رو به گسترش میان چهار کشوری انجام داده است که اغلب از آن‌ها به‌عنوان مهم‌ترین نگرانی‌ امنیت ملی واشنگتن یاد می‌شود.

بومن گفت: «من معتقدم آمریکا با خطرناک‌ترین مقطعی روبه‌رو است که از سال ۱۹۴۵ تاکنون به‌عنوان یک کشور داشته است. بله، ما دوره‌هایی از خطر شدید مانند بحران انتقال هوایی برلین و بحران موشکی کوبا را پشت سر گذاشته‌ایم، اما هیچ‌کدام قابل مقایسه با شرایطی نیستند که اکنون شاهدیم. یکی از دلایل اصلی این دورهٔ افزایش خطر، همکاری بی‌سابقه‌ای است که میان این چهار کشور شاهدیم.»

به گفتهٔ این کارشناس، مشارکت مسکو و تهران به یکی از جلوه‌های برجسته و قدرتمند این تهدید تبدیل شده است. این دو کشور که پیش‌تر در جریان مداخلات نظامی‌شان در سوریه با یکدیگر همکاری کرده بودند، زمانی گام مهم دیگری در روابط دفاعی‌شان برداشتند که نسخهٔ تولیدشده تحت لیسانس پهپاد انتحاری شاهد ایران وارد زرادخانهٔ روسیه شد تا در جنگ این کشور علیه اوکراین به کار گرفته شود، جنگی که مرگبارترین درگیری اروپا از زمان جنگ جهانی دوم به شمار می‌رود.

در تحولی جدیدتر و پس از آغاز بحران خلیج فارس، گزارش‌ها حاکی از آن بوده‌اند که کرملین در حال جبران این همکاری از طریق ارتقای توانمندی‌های پهپادی ایران، برنامهٔ موشک‌های ماهواره‌بر، و افزایش توان این کشور برای شناسایی اهداف است.

بومن گفت: «روسیه کمک‌های بسیار قابل‌توجهی به جمهوری اسلامی ایران در زمینهٔ ارسال ماهواره‌ به فضا ارائه کرده است، اقدامی که توانمندی‌های اطلاعاتی، نظارتی، شناسایی، و هدف‌گیری ایران را بهبود بخشیده است.»

جیم لمسون، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات در کالج میدلبری و تحلیلگر پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) که در زمینهٔ تحولات نظامی ایران تخصص دارد، سه حوزهٔ اصلی مزایایی را تشریح کرد که تهران از این همکاری با مسکو به دست آورده است.

لمسون در گفت‌وگو با نیوزویک اظهار داشت: «ایران تاکنون از کمک‌های روسیه بهره‌مند شده است، کمک‌هایی که توانمندی این کشور را برای حملات دوربرد موشکی و پهپادی در سه حوزه بهبود بخشیده‌اند: نخست، اطلاعات و داده‌های مربوط به هدف‌گیری از جمله تصاویر ماهواره‌ای. دوم، فناوری‌ها از جمله پهپادها، قطعات پهپادی، دسترسی به سیگنال‌های ماهواره‌ای سامانهٔ گلوناس، سامانه‌های ضد اخلال و کمک‌های فنی برای توسعهٔ موتورهای رم‌جت.  سوم، تاکتیک‌ها از جمله ارائهٔ مشاوره دربارهٔ تاکتیک‌های به‌کارگیری پهپادها.»

او در ادامه افزود: «مجموع این کمک‌های روسیه احتمالاً تأثیری انباشته داشته و به ایران کمک کرده است تا اثربخشی حملات موشکی و پهپادی‌اش را افزایش دهد. با عمیق‌تر شدن همکاری‌های نظامی و دفاعی روسیه و ایران، تهران ممکن است کمک‌های مهم‌تری از مسکو دریافت کند تا توانمندی‌های حملات دوربردش را ارتقا دهد، پدافند هوایی‌اش را بازسازی کند و صنایع دفاعی‌اش را احیا کند.»

شتاب گرفتن همکاری‌های دفاعی روسیه و ایران نشان‌دهندهٔ تغییر در روندی خواهد بود که پیش‌تر با تأخیرهای طولانی همراه بود و تلاش‌های تهران برای خرید تسلیحات پیشرفته از شریک قدرتمندش را با مشکل مواجه می‌کرد.

یکی از تجهیزات بسیار ارزشمند موردنظر ایران، جنگندهٔ سوخو-۳۵ بود که قرار بود سال‌ها پیش تحویل داده شود تا نیروی هوایی فرسودهٔ ایران را احیا کند.

با این حال، محمد اکرام‌نیا، سخنگوی ارتش جمهوری اسلامی، در مصاحبه‌ای با رسانه‌های داخلی در اوایل ماه جاری تأیید کرد که این جنگنده‌ها تا پس از پایان جنگ به ایران تحویل داده نخواهند شد.

انتقال فناوری و اطلاعات میان روسیه و ایران تنها عاملی نیست که این دو کشور را به یکدیگر و دو درگیری بی‌ثبات‌کننده در جهان پیوند می‌دهد.

در ماه ژوییه، بنا بر گزارش‌ها، اوکراین در حمله‌ای در دریای خزر هم یک کشتی ایرانی و هم یک کشتی روسی را هدف قرار داد. تهران این اقدام کی‌یف را محکوم کرد؛ اوکراین نیز در همین حال تلاش کرده است به تقویت سامانه‌های دفاعی ضدپهپادی شرکای آمریکا در خاورمیانه کمک کند.

با این حال، مهم‌ترین چالش ایران لزوماً اوکراین نیست، بلکه متحدان اروپایی این کشورند که با وجود انتقادهای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، از آن‌ها به‌دلیل حمایت ناکافی از جنگ خاورمیانه، ممکن است خود در تیررس حملات قرار بگیرند.

به همین دلیل، برخی کارشناسان معتقدند اکنون نوبت اروپا است که بهای همراهی و تحریک آمریکا و اسرائیل علیه ایران را بپردازد. تهران تلاش می‌کند القا کند که اگر اروپایی‌ها می‌خواهند از حملات موشکی ایران در امان بمانند، بهتر است به ترامپ فشار بیاورند تا جنگ جدیدی را آغاز نکند. در غیر این صورت، آن‌ها باید هزینه‌های امنیتی این جنگ را بپردازند.

برایان کارتر، پژوهشگر پروژهٔ تهدیدهای حیاتی در مؤسسهٔ امریکن اینترپرایز، معتقد است اطمینان تهران از اینکه با واکنش تلافی‌جویانه قابل‌توجهی از سوی اروپا مواجه نخواهد شد، به افزایش این‌گونه طرح‌ها دامن زده است.

کارتر در گفت‌وگو با نیوزویک گفت: «اروپا باید با این حملات ایران همان‌گونه که واقعاً هستند مواجه شود: نه به‌عنوان اقدام‌های تروریستی، بلکه به‌عنوان حملات نظامی علیه کشورهای دارای حاکمیت مستقل. ایران احتمالاً تصمیم گرفته است این حملات مستقیم را در اروپا انجام دهد، زیرا بر این باور است که کشورهای اروپایی تنها واکنشی محدود به این اقدام‌ها نشان خواهند داد.»

به گفتهٔ برخی تحلیلگران، اگر تهدیدهای ایران به مرحلهٔ اقدام نظامی برسند، اروپا هنوز آمادگی لازم را برای دفاع در مقیاس گسترده، در جهانی که با حملات دقیق و انبوه روبه‌رو است، ندارد. همان‌طور که جنگ اوکراین و درگیری‌های خاورمیانه نشان داده‌اند، مقابله با حجم انبوه حملات نظامی سامانه‌های ارزان‌قیمت، فوق‌العاده دشوار است.

پیامدهای چنین وضعیتی می‌تواند چندین برابر مخرب‌تر از تعطیلی‌های موقت فرودگاه‌ها و اختلال در ترافیک هوایی باشد که طی یک سال گذشته در پی افزایش مشاهدهٔ پهپادها در کشورهای عضو ناتو رخ داده است.

این وضعیت همچنین فشار بیشتری بر ذخایر موشک‌های رهگیر کشورهای اروپایی وارد خواهد کرد، ذخایری که پیش‌تر نیز در نتیجهٔ نیازهای ناشی از جنگ با ایران و کاهش محموله‌های تسلیحاتی ارسالی از سوی آمریکا، موضوع نگرانی‌ بوده‌اند.