تخریب آثار باستانی در پی اجرای طرح‌های عمرانی و تفریحی به روندی تکرارشونده در نقاط مختلف ایران و خطری جدی برای میراث فرهنگی تبدیل شده است. در یکی از نگران‌کننده‌ترین موارد، فعالان میراث فرهنگی دربارهٔ پیامدهای احداث بندُسره یا اصطلاحاً «زیپ‌لاین» (Zip line) در محدودۀ تاریخی طاق‌بستان کرمانشاه هشدار داده‌اند. سکوی پرتاب این پروژه در محدودۀ «سنگر» جانمایی شده است که حدود ۴۰۰ متر با طاق‌بستان فاصله دارد.
محوطۀ سنگر از محدوده‌های تاریخی پیرامون طاق‌بستان است که هنوز بررسی‌ها و کاوش‌های جامع باستان‌شناختی در تمام بخش‌های آن انجام نشده است. اکنون فعالان میراث فرهنگی دربارهٔ احتمال دستکاری بخشی از دامنۀ این محوطه با استفاده از ماشین‌آلات سنگین ابراز نگرانی کرده‌اند.
پایگاه اینترنتی آتیه‌آنلاین روز چهارم آبان‌ماه در گزارشی با این موضوع، به نقل از فعالان میراث فرهنگی از پراکندگی قطعات سفال، شیشه و استخوان در سطح محوطۀ سنگر خبر داد و تأکید کرد که وجود این اشیاء می‌تواند نشان‌دهندۀ اهمیت تاریخی بخش‌هایی از محدوده‌ای باشد که عملیات عمرانی در آن انجام شده است.
غلامرضا علانوری، خبرنگار محلی کرمانشاه، نیز در گفت‌وگو با این رسانه مدعی شد که در جریان بازدید گروهی سه‌نفره از پژوهشگاه میراث فرهنگی به همراه برخی از مسئولان محلی، قطعات شکسته و پراکندۀ سفال و ظروف قدیمی در سطح محوطه مشاهده شد. او همچنین از وجود گودالی به عمق حدود دو متر خبر داد که به گفتۀ او، به‌صورت غیرمجاز حفر شده و در لایه‌های زیرین آن، بخش‌هایی از دیوارهای یک بنا نمایان بوده است.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
این خبرنگار محلی با انتقاد از اجرای طرح‌های تفریحی در محدودۀ تاریخی طاق‌بستان، دربارهٔ احتمال تصرف زمین‌های تاریخی منطقه در پوشش توسعۀ گردشگری، ابراز نگرانی کرد.
نخستین اقدام‌ها برای احداث زیپ‌لاین در محدودۀ تاریخی طاق‌بستان کرمانشاه در اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۳ آغاز شد. در آن زمان، سازمان سرمایه‌گذاری و مشارکت‌های مردمی شهرداری کرمانشاه با انتشار آگهی در روزنامه‌های رسمی، از سرمایه‌گذاران بخش خصوصی دعوت کرد تا برای احداث و بهره‌برداری از یک مجموعۀ تفریحی در پارک شرقی طاق‌بستان اعلام آمادگی کنند.
حدود یک سال بعد، در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴، عملیات اجرایی زیپ‌لاین در پارک شرقی کرمانشاه با حضور مسئولان شهری آغاز شد. در مراسم کلنگ‌زنی، سهراب کریمی، رئیس وقت سازمان سرمایه‌گذاری و مشارکت‌های مردمی شهرداری کرمانشاه، اعلام کرد که از حدود شش ماه پیش، با همراهی نادر نوروزی، شهردار وقت کرمانشاه، برای جذب سرمایه‌گذاران پیگیری‌هایی انجام شده و احداث مجموعۀ تفریحی زیپ‌لاین یکی از نخستین طرح‌هایی بوده که در دستور کار قرار گرفته است.
کریمی همچنین توضیح داد که پس از طی مراحل قانونی و برگزاری فراخوان‌های عمومی، یک سرمایه‌گذار بومی برای اجرای پروژه انتخاب شد. با این حال، نام این شخص یا شرکت در گزارش‌های مربوط به مراسم کلنگ‌زنی اعلام نشد.
بر اساس توضیحات این مقام شهرداری، طرح موردنظر تنها به نصب تجهیزات زیپ‌لاین محدود نمی‌شد و احداث پارکینگ، فضای انتظار و کافه‌رستوران نیز در برنامۀ آن قرار داشت. به این ترتیب پروژه‌ای که با عنوان ایجاد یک امکان تفریحی معرفی شد، بخش‌های جانبی خدماتی و پذیرایی نیز داشت که اجرای هر یک از این بخش‌ها نیز مستلزم استفاده از فضای بیشتری در محدودۀ پارک شرقی بود.
طاق‌بستان در معرض خطر تخریب
مرور خبرهای مربوط به پروژۀ زیپ‌لاین در حریم طاق‌بستان نشان می‌دهد که شهرداری در واگذاری فضاهای بیشتر به سرمایه‌گذار دست‌ودلبازانه رفتار کرده است. در آبان‌ماه ۱۴۰۴، محسن محمدی، مدیرعامل سازمان سرمایه‌گذاری و مشارکت‌های مردمی شهرداری کرمانشاه، از پیشرفت ۹۰ درصدی پروژه خبر داد و سرانجام، در هفتم اسفندماه ۱۴۰۴، راه‌اندازی نخستین زیپ‌لاین کرمانشاه در پارک شرقی طاق‌بستان اعلام شد.
این مقام شهرداری در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرد که طول مسیر زیپ‌لاین حدود ۲۸۰ متر و حجم سرمایه‌گذاری آن حدود ۹ میلیارد تومان است. او همچنین مدعی شد که برای طرح یادشده، «تمامی تأییدیه‌های فنی، استاندارد و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط دریافت شده‌اند».
با وجود اینکه شهرداری کرمانشاه مدعی است زیپ‌لاین طاق‌بستان، مجوزهای لازم را دارد، فعالان میراث فرهنگی به اجرای آن به‌شدت معترض‌اند و گروهی از آنان نیز در آخرین روز مهرماه، با راه‌اندازی کارزاری تحت عنوان «درخواست توقف عملیات عمرانی و بررسی فوری وضعیت حفاظتی محوطه‌های باستانی طاق‌بستان»، از وزیر میراث فرهنگی و رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری خواستند برای جلوگیری از آسیب به آثار تاریخی این محدوده مداخله کنند.
امضاکنندگان این کارزار با استناد به گزارش‌ها و تصاویر منتشرشده، دربارهٔ احتمال تخریب آثار باستانی در جریان احداث سکوی زیپ‌لاین در محوطۀ سنگر هشدار دادند. آنان همچنین خواستار بررسی وضعیت حفاظتی محوطه‌های تاریخی پیرامون طاق‌بستان، از جمله سرخه‌لیزه، شدند و تأکید کردند که پیش از ادامۀ هرگونه عملیات عمرانی، باید بررسی‌های میدانی، مستندنگاری و مطالعات تخصصی باستان‌شناسی انجام و میزان آسیب‌های احتمالی و وضعیت آثار تاریخی این محدوده بررسی شود.
احداث تله‌کابین در حریم طاق‌بستان
این نخستین بار نیست که محوطۀ باستانی طاق‌بستان به بهانۀ اجرای پروژه‌های عمرانی و تفریحی در معرض خطر جدی قرار می‌گیرد. پروژهٔ تله‌کابین کرمانشاه نیز طی بیش از دو دهه گذشته نیز چندین بار در کانون توجه قرار گرفت و هر بار به دلایلی متوقف ماند. تا اینکه اوایل سال ۱۴۰۴ انتشار گزارش‌هایی دربارۀ احداث تله‌کابین در حریم این میراث ساسانی، توجه رسانه‌ها و فعالان میراث فرهنگی را دوباره به خود جلب کرد.
رسانه‌های داخلی در آن زمان خبر دادند که در نشستی با حضور مسئولان استانداری، شهرداری و میراث فرهنگی کرمانشاه، برای احداث تله‌کابین در «کوتاه‌ترین زمان ممکن» تصمیم‌گیری شد.
پس از برگزاری این نشست، روابط عمومی سازمان سرمایه‌گذاری و مشارکت‌های مردمی شهرداری کرمانشاه با انتشار تصویری، از بازدید میدانی مسئولان از محل اجرای طرح تله‌کابین در طاق‌بستان خبر داد و اعلام کرد که این پروژه با مجوز میراث فرهنگی اجرا خواهد شد.
این در حالی بود که کارشناسان محیط‌زیست و فعالان میراث فرهنگی پیش‌تر بارها هشدار داده بودند که اجرای این پروژه می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به منظر تاریخی، طبیعی و فرهنگی طاق‌بستان وارد کند.
پایگاه خبری میراث‌باشی نیز در گزارشی نوشت که ایستگاه پایانی تله‌کابین کرمانشاه در محدودۀ دشت کاهو پیش‌بینی شده است؛ دشتی که به دلیل فقدان پوشش گیاهی، به‌جز ماه اردیبهشت و اواخر شهریور، شرایط محیطی مناسبی برای گردشگری ندارد.
با این حال، مسئلۀ مهم‌تر همپوشانی این محدوده با محوطۀ پارینه‌سنگی دوشاخ است که به نوشتۀ این رسانه، انتقال حجم گسترده‌ای از گردشگران و فعالیت‌های مرتبط با آن‌ها به این منطقه می‌تواند به نابودی آثار باستانی دوشاخ منجر شود. از طرفی مسیر عبور تله‌کابین در منظر غارهای ثبت‌شدۀ دواشکفت قرار می‌گیرد و چشم‌انداز تاریخی این محوطه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
در همین زمینه، محمدمهدی فیض‌آقایی، مدیر مجموعۀ تاریخی طاق‌بستان کرمانشاه نیز هشدار داد که احداث تله‌کابین از نظر تأثیر بر منظر تاریخی، مانعی برای ثبت جهانی طاق‌بستان خواهد بود. او توضیح داد که در ارتفاعات مشرف به این مجموعه، دو غار متعلق به دوران پارینه‌سنگی وجود دارد که در حریم طاق‌بستان قرار گرفته‌اند و عبور تله‌کابین مانعی بصری در منظر تاریخی آن‌ها ایجاد می‌کند.
فیض‌آقایی توجیه اقتصادی این پروژه را هم زیر سوال برد و گفت که شرایط اقلیمی ارتفاعات موردنظر، به‌ویژه در ماه‌های سرد سال، برای گردشگری مناسب نیست. به گفتۀ او، وزش بادهای شدید در ارتفاع حدود چهار هزار متری سبب می‌شود گردشگران در فصل سرما حتی یک ساعت هم نتوانند در آن محدوده بمانند.
ملیحه مهدی‌آبادی، کارشناس ارشد مرمت آثار باستانی، نیز در یادداشتی نوشت تله کابین کرمانشاه «تیر خلاص بر پیکر زخمی طاق‌بستان» است زیرا «در آینده برای رفع بار ترافیکی آن، باید پارک غربی و سایت اشکانی قربانی شود تا بلوار پهن‌تری داشته باشد. ترافیک و آلودگی ماشین‌های آنجا قرار است سبب آلودگی هوای اطراف طاق‌بستان و موجب بارش باران‌های اسیدی شود. آب چشمه‌های زلال طاق‌بستان قرار است با سرویس بهداشتی‌های دشت کاهو، تبدیل به فاضلاب شود و در مسیر خود بر سر خسروپرویز و الهه آناهیتا فرو ریزد و آسیب‌های آن‌ها را بیشتر کند».
تلاش‌ها برای جلوگیری از احداث تله‌کابین در حریم طاق‌بستان سرانجام تا حدودی نتیجه داد و میراث فرهنگی به دلیل اعتراض کارشناسان و فشار عمومی، از اجرای آن جلوگیری کرد. در اردیبهشت‌ماه امسال، مدیرکل میراث فرهنگی استان اعلام کرد که پایه‌های احداث‌شدۀ تله‌کابین محدوده‌ای از حریم طاق‌بستان قرار دارد که ساخت‌وساز آنجا ممنوع است. او همچنین تأکید کرد که اجرای پروژه با نقشۀ کنونی امکان‌پذیر نیست.
با این حال، بیژن مرادی، شهردار کرمانشاه، چهاردهم شهریورماه ۱۴۰۵ در گفت‌وگو با ایسنا، از آنچه «سختگیری میراث فرهنگی» خواند، انتقاد کرد و گفت اجرای تله‌کابین طاق‌بستان زمانی با ۲۰ میلیارد تومان امکان‌پذیر بود، اما اکنون حتی با چهار تا پنج هزار میلیارد تومان نیز نمی‌توان آن را تکمیل کرد.
طاق‌بستان یکی از باشکوه‌ترین مجموعه‌های تاریخی ایران و از برجسته‌ترین یادگارهای دوران ساسانی است که در دامنۀ کوه و کنار چشمه‌ای طبیعی در شمال شرقی کرمانشاه قرار دارد. این مجموعه شامل دو طاق بزرگ و کوچک و مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌ها و سنگ‌نوشته‌های تاریخی است که صحنه‌هایی از تاج‌بخشی اردشیر دوم و خسرو پرویز، پیکره‌های شاپور دوم و سوم، مراسم شکار گراز و گوزن، نوازندگان و دیگر جلوه‌های زندگی دربار ساسانی را به تصویر می‌کشند.
دو کتیبۀ پهلوی در طاق کوچک نیز از مهم‌ترین اسناد تاریخی این مجموعه به شمار می‌روند. طاق‌بستان از سال ۲۰۰۷ میلادی در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد، اما تاکنون ثبت نهایی جهانی نشده است.
