در دشت فیروزآباد فارس، در حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب شیراز، بقایای شهری باستانی نهفته است که نزدیک به هزار و ۸۰۰ سال پیش به فرمان اردشیر بابکان، بنیان‌گذار شاهنشاهی ساسانی، احداث شد.

شهر باستانی گور یا «اردشیرخوره» با نقشۀ مدور، خیابان‌های شعاعی و برج و باروهای مستحکم، از برجسته‌ترین نمونه‌های شهرسازی ایران باستان به شمار می‌رود و روزگاری یکی از مهم‌ترین مراکز قدرت و فرمانروایی ساسانیان بود،‌ اما امروزه گردشگران برای بازدید از بقایای این شهر تاریخی باید از میان زمین‌های کشاورزی و جاده‌های خاکی عبور کنند. ماشین‌آلات کشاورزی و فعالیت‌های کشت و برداشت هم تا نزدیکی بقایای شهر باستانی گور پیش رفته‌اند و با زیروروکردن لایه‌های خاک، هر سال بیش‌ازپیش بقایای معماری، سفالینه‌ها و دیگر آثار به‌جامانده از دوران ساسانی را در معرض شکستگی و نابودی قرار می‌دهند.

این وضعیت تقریباً هر سال با آغاز فصل پاییز و شخم‌ زدن زمین‌های کشاورزی تکرار می‌شود و هر بار نیز فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی دربارۀ خطر تخریب آثار تاریخی شهر باستانی گور هشدار می‌دهند، اما مسئولان دولتی می‌گویند، پول ندارند زمین‌های کشاورزی در حریم این شهر باستانی را بخرند.

اکنون نیز مانند سال‌های گذشته، منابع محلی و فعالان میراث فرهنگی از شخم‌ زدن دوبارۀ زمین‌های واقع در عرصه و حریم شهر باستانی اردشیرخوره خبر داده‌ و از ادامۀ تخریب آثار تاریخی در این محوطه ابراز نگرانی کرده‌اند.

برخی رسانه‌های داخلی دقیقاً در آبان‌ ۱۴۰۴ نیز از خطر نابودی بقایای تاریخی شهر گور بر اثر فعالیت‌های کشاورزی خبر دادند. وب‌سایت عصر ایران در گزارشی، تصاویری از سفالینه‌ها و بقایای تاریخی پراکنده بر سطح زمین پس از شخم‌ زدن مزارع منتشر کرد و گزارش داد که در بخش‌هایی از عرصۀ تاریخی شهر گور، آغل دام ساخته شده است و گوسفندان میان بقایای این شهر باستانی تردد می‌کنند. در این گزارش، از مدفون‌ شدن بقایای یک پل تاریخی ساسانی زیر خاک و زمین‌های کشاورزی نیز خبر داده شد.

پیش‌تر نیز گزارش‌هایی منتشر شده بود مبنی بر اینکه با وجود نیمه‌کاره‌ ماندن طرح‌های مرمت و تعلیق کاوش‌های باستان‌شناسی، کشاورزی همچنان در بخش‌هایی از این شهر تاریخی ادامه دارد و قسمت‌هایی از محوطه‌های ارزشمند آن بدون حفاظت کافی رها شده‌اند.

در دی‌ماه ۱۳۹۳ نیز گزارش‌هایی از حفر چاه عمیق در نزدیکی دروازۀ اردشیر شهر گور منتشر شد. در همان زمان، ایرج محمدی، کارشناس میراث فرهنگی فارس، هشدار داد که عملیات حفاری این چاه به فرسایش خندق تاریخی شهر منجر شده و بقایای این محوطۀ ساسانی را در معرض تخریب قرار داده است.

در تیرماه ۱۳۸۴، امید پیروز دقوقی سروستانی، هشدار داده بود که حدود ۹۰ درصد زمین‌های شهر گور زیر کشت قرار دارند و فعالیت‌های کشاورزی هر سال موجب نابودی بخشی از آثار تاریخی این محوطه می‌شود. او خواستار خرید زمین‌های کشاورزی و آزادسازی عرصۀ تاریخی شهر شد.

در همان سال، گزارش دیگری نیز منتشر شد که نشان می‌داد کشاورزان حتی شب‌ها به شخم‌ زدن زمین‌های شهر گور ادامه می‌دهند. در جریان یکی از همین فعالیت‌ها، پایۀ ستونی متعلق به دورۀ ساسانی از زیر خاک بیرون آمد و لیلی نیاکان، معاون هیأت باستان‌شناسی شهر گور، تأکید کرد که شخم‌ زدن زمین‌ها تا عمق نیم‌متری می‌تواند بقایای این شهر تاریخی را تخریب کند.

این سلسله گزارش‌ها نشان می‌دهد که هشدارها دربارۀ خطر فعالیت‌های کشاورزی در شهر باستانی گور دست‌کم دو دهه قدمت دارد، اما تاکنون برای جلوگیری از تداوم این تخریب‌ها راهکار موثری اجرا نشده است.

میراث ماندگار اردشیر بابکان

دیتریش هوف، باستان‌شناس آلمانی که در دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ خورشیدی در منطقهٔ فیروزآباد کاوش کرد، پیشینۀ سکونت انسان در این دشت را تا دوران پیشاتاریخ به عقب می‌برد. بر اساس برخی روایت‌های تاریخی، در همین منطقه در دوران هخامنشیان هم شهری وجود داشت که با حملهٔ اسکندر مقدونی، از بین رفت. با این حال تاریخ شکل‌گیری شهر اردشیرخوره با ساختار دایره‌ای به نخستین دهه‌های سدۀ سوم میلادی و سال‌های پایانی فرمانروایی اشکانیان بازمی‌گردد؛ زمانی که اردشیر بابکان، فرمانروای محلی پارس، برای گسترش قلمرو خود و رویارویی با اردوان پنجم، آخرین شاهنشاه اشکانی آماده می‌شد.

او دشت فیروزآباد را که میان رشته‌کوه‌های بلند و گذرگاه‌های محدود محصور بود، برای ایجاد یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های سیاسی و نظامی خود برگزید و فرمان ساخت شهری تازه را صادر کرد که بعدها به یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های شهرسازی دوران ساسانی تبدیل شد.

دیتریش هوف در مدخل «فیروزآباد» دانشنامۀ ایرانیکا، می‌نویسد موقعیت طبیعی و دفاعی این دشت سبب شد اردشیر بابکان آن را برای ایجاد پایگاه قدرت خود انتخاب کند. کوه‌های بلند پیرامون دشت و راه‌های ورودی محدود، امکان کنترل رفت‌وآمد و دفاع در برابر نیروهای دشمن را فراهم می‌کردند. در عین حال، وجود چشمه‌ها، رودخانۀ دائمی و زمین‌های حاصلخیز شرایط لازم را برای تأمین آب، کشاورزی و شکل‌گیری یک شهر بزرگ فراهم آورده بود.

اردشیر این شهر را «اردشیرخوره» نامید؛ نامی که به معنای «فره اردشیر» یا «شکوه اردشیر» است. اردشیرخوره با نقشه‌ای کاملاً هندسی و مدور طراحی شد. قطر دایرۀ اصلی شهر حدود یک‌هزار و ۹۵۰ متر بود و خیابان‌هایی مستقیم از مرکز به سوی پیرامون امتداد می‌یافتند. این خیابان‌های شعاعی همراه با گذرهای حلقه‌ای، شهر را به ۲۰ بخش تقسیم می‌کردند. چهار دروازۀ اصلی در چهار جهت جغرافیایی قرار داشت و پیرامون شهر نیز دیوارهای دفاعی و خندقی به عرض حدود ۳۵ متر ساخته شد. چنین طراحی منظم و حساب‌شده‌ای اردشیرخوره را به یکی از نمونه‌های کم‌نظیر شهرسازی هندسی در جهان باستان تبدیل کرد.

در مرکز شهر، محدوده‌ای جداشده با دیوار قرار داشت که احتمالاً به ساختمان‌های حکومتی و مذهبی اختصاص داشت. یکی از مهم‌ترین سازه‌های این بخش برج سنگی بلندی معروف به «طِربال» بود که بقایای آن هنوز در شهر گور دیده می‌شود. این برج بیش از ۳۰ متر ارتفاع داشت و احتمال می‌رود افزون بر کارکرد نمادین و حکومتی، برای دیده‌بانی و نظارت بر راه‌های ورودی دشت نیز استفاده می‌شده است. بنای دیگری به نام «تخت‌نشین» نیز در همین بخش قرار داشت که پژوهشگران احتمال می‌دهند آتشکدۀ اردشیر بابکان باشد.

اردشیر بابکان برای تأمین آب و توسعۀ کشاورزی شهر، فرمان احداث شبکه‌ای از کانال‌ها و آبراهه‌ها را هم صادر کرد. در منابع تاریخی، از شکافتن کوه و انتقال آب به دشت سخن گفته شده است. بررسی‌های باستان‌شناسی هم وجود تأسیسات آبرسانی و گذر آب از مسیرهای سنگی و تونل‌های حفرشده در کوهستان نیز این روایت را تأیید می‌کنند. شواهدی هم از امتداد الگوی هندسی شهر به زمین‌ها، راه‌ها و آبراهه‌های اطراف دشت شناسایی شده است؛ به‌گونه‌ای که طرح منظم اردشیرخوره تنها محدود به دیوارهای شهر نبود و بخش وسیعی از پیرامون آن را نیز در برمی‌گرفت.

هم‌زمان با ساخت شهر، اردشیر بابکان مجموعه‌ای از استحکامات و بناهای حکومتی را نیز پیرامون دشت فیروزآباد بنا کرد. قلعه‌دختر در ارتفاعات تنگ‌آب، که بر یکی از مهم‌ترین راه‌های ورودی دشت اشراف داشت، از نخستین اقامتگاه‌های حکومتی او بود. کاخ اردشیر نیز در نزدیکی دهانۀ تنگ‌آب و کنار چشمه‌ای طبیعی ساخته شد. این کاخ که با ایوان‌های بلند، تالارهای گنبددار و معماری سنگی و گچی شناخته می‌شود، از مهم‌ترین آثار معماری آغاز دوران ساسانی است. دو نقش‌برجستۀ مشهور اردشیر، یکی با صحنۀ پیروزی او بر اردوان پنجم و دیگری با صحنۀ دریافت نشان پادشاهی، نیز در همین محدوده قرار دارند و یادگار تلاش او برای تثبیت قدرت سیاسی و مشروعیت سلطنت تازه‌اند.

اردشیرخوره در نخستین سال‌های شکل‌گیری حکومت ساسانی، یکی از مراکز اصلی قدرت این دودمان بود، اما با گسترش قلمرو ساسانیان و احداث شهر بیشاپور به فرمان شاپور اول، فرزند و جانشین اردشیر، به‌تدریج اهمیتش را به‌عنوان مرکز اقامت شاهنشاهی از دست داد. با این حال، شهر گور همچنان یکی از مراکز مهم اداری، اقتصادی و مذهبی فارس باقی ماند و در سده‌های نخست اسلامی نیز به حیات خود ادامه داد.

نام اردشیرخوره در دوره‌های بعد به «گور» و در منابع عربی، به «جور» تغییر یافت. بر اساس روایت منابع تاریخی، عضدالدولۀ دیلمی، فرمانروای آل‌بویه، در سدۀ چهارم هجری قمری نام شهر را به «فیروزآباد» تغییر داد. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهند که سکونت در شهر مدور تا سده‌های بعد ادامه داشت، اما این بخش تاریخی به‌تدریج متروک شد و شهر جدید فیروزآباد در شرق آن گسترش یافت.

آنچه امروز از اردشیرخوره باقی مانده، بقایای شهری است که نزدیک به هزار و ۸۰۰ سال پیش با طرحی دقیق و در پیوند با نخستین تحولات سیاسی شاهنشاهی ساسانی ساخته شد و نقشۀ مدور آن همچنان در زمین‌های دشت فیروزآباد مشخص است.

اردشیرخوره گنجینه‌ای از آثار تاریخی مدفون در خاک را هم در خود جای داده است که کاوش‌های باستان‌شناسی هر بار بخش تازه‌ای از آن را آشکار می‌کنند. از جمله در مهرماه ۱۴۰۳، باستان‌شناسان در محوطۀ آرامگاهی شهر گور، نقاشی‌هایی با قدمت بیش از هزار و ۷۰۰ سال کشف کردند که با رنگ‌دانه‌های معدنی روی بستر گچی ترسیم شده بودند و چهره‌هایی را به صورت نیم‌رخ و سه‌ربع‌ رخ نشان می‌دادند. در این کاوش‌ها، بقایای معماری، شواهدی از دو تابوت ساسانی و نمونه‌هایی از دیوارنگاره و کف‌نگاره هم شناسایی شد.

کشف این آثار نشان داد که بخش قابل‌توجهی از میراث تاریخی اردشیرخوره هنوز زیر زمین نهفته است و فعالیت‌های کشاورزی و شخم‌ زدن خاک نه‌تنها بقایای شناخته‌شدۀ شهر، بلکه آثار کشف‌نشده و اطلاعات ارزشمند باستان‌شناختی آن را نیز در معرض نابودی قرار می‌دهد.

با این حال، مسئولان میراث فرهنگی هزینۀ سنگین تملک زمین‌های کشاورزی را از مهم‌ترین موانع حفاظت از این محوطه عنوان کرده‌اند. در گزارشی که آذر ۱۴۰۳ در خبرگزاری ایسنا منتشر شد، افشین ابراهیمی، معاون وقت میراث فرهنگی استان فارس، اعلام کرد که خرید زمین‌های کشاورزی واقع در محدودۀ شهر گور به بودجۀ هنگفتی نیاز دارد و این زمین‌ها باید طی دهه‌های گذشته به‌تدریج تملک می‌شدند. او همچنین گفت که با افزایش ارزش زمین‌ها، تملک آن‌ها عملاً از توان دستگاه میراث فرهنگی خارج شده است و دست‌کم در آیندۀ نزدیک، امکان‌پذیر نیست.

هشدار یونسکو دربارهٔ شخم زدن زمین‌های شهر باستانی

شهر باستانی اردشیرخوره سال ۱۳۹۷، به‌عنوان یکی از هشت محوطۀ تاریخی مجموعۀ «منظر باستان‌شناسی ساسانی فارس»، در چهل‌ودومین نشست کمیتۀ میراث جهانی یونسکو در منامه، پایتخت بحرین، در فهرست میراث جهانی ثبت شد. این مجموعه شامل آثار تاریخی فیروزآباد، بیشاپور و سروستان است که به دلیل اهمیت آن‌ها در شناخت شهرسازی، معماری و ساختار سیاسی شاهنشاهی ساسانی، واجد ارزش برجستۀ جهانی شناخته شدند.

با این حال، یونسکو از همان سال ثبت جهانی دربارهٔ خطر فعالیت‌های کشاورزی در شهر اردشیرخوره هشدار داد و حتی در همان سال ثبت جهانی نیز از ایران خواست بررسی‌های ژئوفیزیکی این محوطه را در اولویت قرار دهد تا فعالیت‌های کشاورزی فقط در زمین‌هایی مجاز باشد که فقدان بقایای باستان‌شناختی در آن‌ها احراز شده است. کمیته مصوب یونسکو، یک سال بعد نیز بار دیگر بر ضرورت شناسایی بخش‌های حساس باستان‌شناختی و ممنوعیت کشاورزی در این محدوده‌ها تأکید کرد.

در سال ۱۴۰۲، کمیتۀ میراث جهانی یونسکو با تأکید از دولت ایران خواست برنامۀ بررسی‌های ژئوفیزیکی اردشیرخوره را تکمیل کند و اطمینان دهد که فعالیت‌های کشاورزی در بخش‌های دارای حساسیت باستان‌شناختی انجام نمی‌شود. تکرار این درخواست در سه مصوبه نشان می‌دهد که خطر آسیب‌ دیدن آثار مدفون در زمین‌های کشاورزی شهر گور، از زمان ثبت جهانی این محوطه یکی از نگرانی‌های رسمی کمیتۀ میراث جهانی بود. با این حال، ادامۀ فعالیت‌های کشاورزی و تکرار گزارش‌های مربوط به شخم‌ زدن زمین‌های تاریخی نشان می‌دهد که مسئلۀ حفاظت از عرصه و حریم اردشیرخوره همچنان حل‌نشده باقی مانده است و اراده‌ای برای حل آن وجود ندارد.