قیمت دلار در بازار آزاد تهران روز پنجشنبه ۹ مهر به رکورد جدید ۲۶۰ هزار تومان رسید. این افزایش در حالی ادامه دارد که بانک مرکزی ایران یک روز پیش از آن، برنامه عرضه تا دو میلیارد دلار اسکناس و افزایش سقف خرید ارز با کارت ملی به ۱۰ هزار دلار را اعلام کرده بود. طرح تازه حدود پنج هفته پس از آغاز فروش هزار دلار برای هر کد ملی اجرا می‌شود که نتوانست افزایش قیمت دلار را به‌طور پایدار مهار کند.

بانک مرکزی اعلام کرده است در مرحله نخست طرح جدید، یک میلیارد دلار اسکناس از طریق شعب منتخب بانک‌ها و صرافی‌های بانکی عرضه می‌شود. بر اساس اطلاعیه این بانک، تمامی شهروندان بالای ۱۸ سال می‌توانند با ارائه کارت ملی تا سقف ۱۰ هزار دلار ارز خریداری کنند. عرضه این منابع از چهارشنبه ۸ مهر آغاز شده است.

دریافت این سهمیه به ارائه مدارک سفر خارجی نیز وابسته نیست و متقاضیان برای خرید آن به بلیت، ویزا یا مدارک سفر دانشجویی و درمانی نیاز ندارند. بر اساس همین طرح، کسانی که هزار دلار سهمیه قبلی را خریده‌اند، می‌توانند باقی‌مانده سهمیه خود را تا سقف جدید دریافت کنند.

به این ترتیب سقف خرید ارز برای اشخاص حقیقی از هزار دلار به ۱۰ هزار دلار افزایش یافته است. با این حال، در اطلاعیه کوتاه بانک مرکزی، نرخ فروش، کارمزد، بازه زمانی استفاده از سهمیه و فهرست شعب عرضه‌کننده مشخص نشده است. این جزئیات برای ارزیابی هزینه خرید و میزان دسترسی متقاضیان اهمیت دارد.

طرح هزار دلاری چگونه به سهمیه ۱۰ هزار دلاری رسید؟

بانک مرکزی سوم شهریور، با هدف اعلام‌شده مدیریت بازار ارز و افزایش عرضه اسکناس، از اختصاص ۵۰۰ میلیون دلار به شبکه بانکی خبر داده بود. در آن طرح، اشخاص حقیقی می‌توانستند از شعب منتخب بانک‌های ملت، تجارت و صادرات تا سقف هزار دلار با نرخ توافقی خریداری کنند. سقف خرید اشخاص حقوقی نیز پنج هزار دلار تعیین شده بود.

اما افزایش نرخ ارز پس از اعلام آن برنامه ادامه یافت. درحالی‌که یک روز پس از آغاز این طرح، هر دلار آمریکا در بازار خیابان فردوسی تهران حدود ۲۰۱ هزار و ۲۰۰ تومان فروش می‌رفت، حالا مقایسه آن رقم با نرخ فعلی می‌دهد دلار در فاصله حدود پنج هفته، ۲۹ درصد گران‌تر شده است.

چنین افزایش چشمگیر نشان می‌دهد طرح هزار دلاری نتوانسته است ثبات پایدار در بازار ایجاد کند. در طرح تازه نیز بانک مرکزی از برنامه عرضه تا دو میلیارد دلار خبر داده است.

سهمیه تازه برای چه کسانی قابل خرید است؟

افزایش سقف خرید، امکان قانونی دریافت ارز بیشتری را فراهم می‌کند، اما استفاده از این امکان به سرمایه خریداران وابسته است. با قیمت روز پنجشنبه در بازار آزاد، ارزش ۱۰ هزار دلار به حدود دو میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان می‌رسد. ارزش هزار دلار نیز معادل ۲۶۰ هزار تومان است.

این محاسبه بر اساس نرخ بازار آزاد انجام شده است و هزینه خرید سهمیه بانکی به نرخ فروش و کارمزد آن بستگی دارد. با این حال، ارقام نشان می‌دهد خرید تمام سهمیه به منابع مالی قابل‌توجهی نیاز دارد و افزایش سقف لزوما امکان استفاده از آن را برای خانوارهای کم‌درآمد فراهم نمی‌کند.

حجم عرضه نیز محدودیت دیگری ایجاد می‌کند. اگر تمامی متقاضیان سقف ۱۰ هزار دلار را بخرند، یک میلیارد دلار مرحله نخست برای ۱۰۰ هزار نفر کافی خواهد بود. کل دو میلیارد دلار نیز در همین فرض، نیاز ۲۰۰ هزار خریدار را تامین خواهد کرد. تعداد واقعی دریافت‌کنندگان با میزان خرید هر نفر تغییر می‌کند.

در این بین نرخ فروش بانکی هم تعیین‌کننده خواهد بود. اگر این نرخ پایین‌تر از بازار آزاد باشد، خرید سهمیه برای فروش مجدد سودآور می‌شود. در مقابل، اگر فاصله دو نرخ اندک باشد، مزیت اصلی طرح به دسترسی به اسکناس از شبکه رسمی محدود خواهد شد. هنوز اطلاعات کافی برای محاسبه این فاصله منتشر نشده است.

محاصره اقتصادی و بن‌بست مذاکرات چه اثری دارند؟

طرح تازه بانک مرکزی در شرایطی اجرا می‌شود که مذاکرات نیویورک به توافقی برای رفع محاصره اقتصادی و کاهش تنش‌های نظامی منجر نشده است. دونالد ترامپ اعلام کرده است پیشنهاد جمهوری اسلامی را رد کرده و دیگر گزارش‌های رسمی از مقامات دو کشور نیز حاکی از بن‌بست مذاکرات و درخواست آمریکا برای خروج فوری هیئت ایرانی از نیویورک بوده است.

این درحالی است که مسعود پزشکیان، رئيس‌جمهوری ایران طی ماه‌های گذشته بارها از کمبود شدید منابع مالی و ارزی و ناتوانی دولت در تامین بودجه مورد نیاز سخن گفته است. عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی نیز صراحتا گفته است جمهوری اسلامی دیگر نمی‌تواند نفت بفروشد. توقف فروش نفت، مهم‌ترین مسیر تامین درآمد ارزی حکومت را مسدود کرده و توان بانک مرکزی برای ادامه مداخله در بازار را تحت فشار قرار داده است.

محاصره دریایی، محدودیت گسترده پروازها و اختلال در بخش قابل‌توجهی از مسیرهای زمینی، تجارت خارجی و انتقال پول را دشوارتر کرده است. در این شرایط، تامین ارز تنها به موجودی اسکناس بانک مرکزی وابسته نیست و به امکان فروش کالا، دریافت درآمد صادرات و انتقال آن به شبکه مالی کشور نیاز دارد.

تجربه شکست‌خورده

عرضه اسکناس می‌تواند بخشی از تقاضای نقدی را پاسخ دهد، اما جای درآمد مستمر صادراتی را نمی‌گیرد. کارشناسان بر این باورند که بانک مرکزی برای جلوگیری از افزایش دوباره قیمت‌ها به منابعی نیاز دارد که بتواند آنها را به‌طور پیوسته جایگزین ارز فروخته‌شده کند. اما اعتراف مقامات دولتی درباره کمبود منابع و توقف فروش نفت، تامین این پشتوانه را با پرسش جدی مواجه کرده است.

همزمان خطر ازسرگیری جنگ با آمریکا و اسرائیل نیز بر این فشارها می‌افزاید و انگیزه تبدیل پس‌اندازهای ریالی به ارز، همچنان می‌تواند تقاضا را بالا نگه دارد و اثر مداخله بانک مرکزی را محدود کند.

اکنون سقف خرید ارز با کارت ملی ده برابر شده است، اما دلار در نخستین روز پس از اعلام طرح تازه نیز رکورد تاریخی دیگری ثبت کرده است. تجربه سهمیه هزار دلاری نشان می‌دهد افزایش سقف خرید، بدون تامین مستمر منابع ارزی و گشایش در تجارت و سیاست خارجی، نمی‌تواند افزایش قیمت دلار را به‌طور پایدار مهار کند.