صدها کامیون در جاده کوهستانی منتهی به گذرگاه گوربولاک ترکیه، در انتظار ورود به ایران متوقف شده‌اند. این گذرگاه که در روزهای عادی نیز از مسیرهای پرتردد تجارت دو کشور است، اکنون به دلیل محاصره بندرهای جنوبی ایران از سوی نیروی دریایی آمریکا و توقف بسیاری از پروازها، به یکی از راه‌های حیاتی ورود کالا به ایران تبدیل شده است. صف کامیون‌ها کیلومترها امتداد دارد و رانندگانی که بارشان باید به کارخانه‌ها و بازارهای ایران برسد، روزها پشت مرز می‌مانند.

محمدرضا شیری، راننده ۵۵ ساله‌ای که بار لاستیک به ایران می‌برد، به آسوشیتدپرس گفت پس از ۱۵ سال تردد از این گذرگاه، هرگز چنین انتظاری را تجربه نکرده است. او چهار روز در صف مانده بود و می‌گفت طول صف به هفت کیلومتر می‌رسد.

به گفته شیری، انتظار در این مرز پیش‌تر حداکثر سه روز طول می‌کشید، اما اکنون از پنج روز فراتر می‌رود. داده‌های انجمن حمل‌ونقل بین‌المللی ترکیه نیز نشان می‌دهد زمان انتظار کامیون‌ها در گوربولاک از زمان آغاز جنگ، بیش از چهار برابر شده است.

افزایش فشار بر این گذرگاه نتیجه تلاش جمهوری اسلامی ایران برای انتقال تجارت از دریا به خشکی است. مسعود پزشکیان خواستار تسریع مبادلات زمینی شده، زیرا محاصره بندرها ورود بخش بزرگی از کالاها را محدود کرده و صادرات نفت و گاز را نیز که از منابع اصلی درآمد حکومت است، تحت فشار گذاشته است.

تا پیش از درگیری‌های نظامی جاری، بیش از ۸۰ درصد تجارت ایران به مسیرهای خلیج فارس وابسته بود. در نتیجه انتقال چنین حجمی از کالا به جاده‌ها، آن هم در مدت کوتاه، از ظرفیت گذرگاه‌های مرزی فراتر می‌رود.

اکنون مرزهای ترکیه در غرب و پاکستان در شرق برای ارتباط ایران با بازارهای اروپا و آسیا اهمیت بیشتری یافته‌اند. بخشی از محموله‌ها مواد و قطعات موردنیاز صنایع پتروشیمی و کارخانه‌هایی‌اند که در حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیدند. با این حال ظرفیت محدود مرزها، مقررات، بازرسی‌ها و فساد اداری، حمل‌ونقل زمینی را کند و پرهزینه می‌کند و این مسیر نمی‌تواند جای خالی تجارت دریایی را پر کند.

امیر روشن‌بخش قنبری، از مقام‌های مسئول در حوزه تجارت خارجی ایران، به آسوشیتدپرس گفت شمار کامیون‌های حاضر در مرز از حدود ۲۰۰  به هزار و ۲۰۰ رسیده و طرف مقابل ظرفیت پذیرش این حجم از تردد را ندارد. او کندی توسعه زیرساخت‌ها در کشورهای همسایه را نیز از عوامل ازدحام دانست. با این حال، خبرنگار آسوشیتدپرس روز سه‌شنبه در سمت ترکیه عملیات ساخت مسیرهای بیشتر را مشاهده کرد. دو کارمند محلی گفتند این کار بخشی از طرحی است که سه سال پیش برنامه‌ریزی شده بود.

این انتظار طولانی درآمد رانندگان را نیز کاهش داده است. اکبر صادقی، راننده ۴۲ ساله تبریزی، می‌گوید پیش‌تر ماهی دو بار از مرز عبور می‌کرد، اما اکنون فقط یک بار فرصت این کار را پیدا می‌کند و درآمدش نصف شده است. به گفته او، هزینه سوخت کامیونش در ایران نسبت به سفر قبلی ۲۵ درصد افزایش یافته است. رانندگان دیگر نیز از گرانی لاستیک و قطعات، کاهش بار و کمبود امکانات اولیه در صف‌ها گلایه دارند.

اکبر یحیایی، راننده دیگری که چهار روز منتظر مانده بود، گفت در محل انتظار حتی به سرویس بهداشتی و حمام دسترسی ندارد. برخی رانندگان می‌گویند انتظار در سمت ایران حتی طولانی‌تر است و طی ماه گذشته گاه به ۱۲ تا ۲۵ روز رسیده است.

در ترکیه، افزایش مسیرها و دو برابر شدن دستگاه‌های بازرسی با اشعه اکس، زمان انتظار برخی خودروهای ورودی از ایران را از ۳۰ به ۲۲ روز کاهش داده است. رقمی که همچنان از فشار شدید بر تجارت زمینی حکایت دارد. در مرز پاکستان نیز رانندگان از تاخیر خبر دادند و مقام‌های دو کشور درباره فعالیت شبانه‌روزی گذرگاه‌ها و گشایش گذرگاه مرزی تازه‌ در کوهک گفتگو کردند.

تنگنای تجارت هم‌زمان با محدود شدن مسیرهای هوایی ایران تشدید شده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در دور تازه تحریم‌ها، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و شماری از شرکت‌های مرتبط با خدمات و پشتیبانی آن‌ها را هدف قرار داد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، هم روز چهارشنبه اعلام کرد که احتمالا بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد پروازهای خارجی ایران متوقف شده‌اند.

در همین حال ترکیش ایرلاینز پروازهایش را به ایران دست‌کم تا اسفندماه تعلیق کرد. گزارش‌های تازه نیز از تعطیلی دفاتر این شرکت در ایران و پایان قرارداد کارکنان آن‌ها حکایت دارد. در سوی دیگر، پروازهای شرکت‌های ایرانی به بغداد و مسقط با محدودیت پذیرش روبه‌رو شده‌اند و جمهوری آذربایجان نیز ورود هواپیماهای این شرکت‌ها را تعلیق کرده است.

در نمونه‌ای دیگر، یک پرواز هواپیمایی وارش از تهران به دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، پس از صادر نشدن مجوز عبور از آسمان ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، به فرودگاه امام تهران بازگشت. در ویدیو منتشرشده از داخل هواپیما، خلبان به مسافران اطلاع می‌دهد که تلاش برای استفاده از مسیر جایگزین از سمت جمهوری آذربایجان نیز بی‌نتیجه مانده است و هواپیما باید به مبدا برگردد.

گزارش‌های تصویری پرتعدادی هم از ازدحام مسافران در مرز رازی ترکیه منتشر شده است که نشان می‌دهد که بخش زیادی از متقاضیان ایرانی، مانند کامیون‌های حامل کالا، به مسیر زمینی ترکیه روی آورده‌اند.

با این حال پاسخ محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، هشدار به کشورهای همسایه بود. او شامگاه چهارشنبه گفت اگر این کشورها پروازهای ایران را ممنوع کنند و با آمریکا همکاری داشته باشند، پروازهای آن‌ها نیز متوقف خواهد شد. این تهدید نظامی در شرایطی مطرح می‌شود که اقتصاد ایران در سه ماه نخست سال جاری، بیش از ۱۰ درصد و بخش غیرنفتی آن ۴.۶ درصد کوچک شده است.

اکنون صف کامیون‌ها و ازدحام مسافران در مرزها زمینی نشان می‌دهد حصر اقتصادی ایالات متحده و فشار هم‌زمان بر تجارت دریایی و پروازهای خارجی، چگونه به جاده‌ها منتقل شده است و هزینه آن را رانندگان، مسافران و مصرف‌کنندگان ایرانی می‌پردازند.