تشدید تحریم‌های آمریکا، محدود شدن مسیرهای رسمی تجارت و بسته شدن شماری از مسیرهای زمینی، هوایی و دریایی، سبب شده است جمهوری اسلامی ایران برای واردات کالا و مواد اولیه موردنیاز کارخانه‌ها به همان کولبران و ملوانانی متوسل شود که طی بیش از چهار دهه هدف گلوله، بازداشت و مصادره اموال قرار داشته‌اند.

رضا موسی‌زاده، مدیرکل دفتر امور اقتصادی و بهبود فرایندهای ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، اعلام کرد که ارزش کالاهای وارداتی از طریق کولبران و ملوانان سالانه به هفت میلیارد دلار رسیده است و این روش اکنون حدود ۱۰ درصد تجارت خارجی ایران را تشکیل می‌دهد.

او همچنین این میزان واردات را «فوق‌العاده» توصیف کرد و گفت: «از زمان آغاز محاصره آمریکا، کالاهای وارداتی کولبران و ملوانان را از مصرفی به کالاهای تولیدی تغییر دادیم و کولبران در حال دور زدن محاصره‌اند.»

این سخنان یکی از آشکارترین اعتراف‌های مقام‌های حکومت ایران درباره استفاده سازمان‌یافته از تجارت مرزی برای مقابله با تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری محسوب می‌شود. حکومتی که سال‌ها کولبران را «قاچاقچی» می‌نامید، اکنون فعالیت آنان را بخشی از راهبرد رسمی خود برای حفظ خطوط تولید و تأمین بازار معرفی می‌کند.

موسی‌زاده مدعی شد که هدف «قانون ساماندهی و نظارت بر تجارت مرزی»، تبدیل فعالیت‌های غیررسمی به تجارتی «شفاف، قانونی و ضابطه‌مند» است. براساس توضیحات او، کالاهایی که پیش‌تر عمدتا شامل لوازم خانگی، پوشاک و دیگر اقلام مصرفی بودند، اکنون باید جای خود را به مواد اولیه کارخانه‌ها، کالاهای واسطه‌ای و اقلام اساسی بدهند.

با این حال، تغییر عنوان کولبری از «قاچاق» به «تجارت مرزی» تغییری در ماهیت پرخطر این کار ایجاد نمی‌کند. حمل بارهای سنگین از مسیرهای کوهستانی، بر روی میدان‌های مین باقی‌مانده از جنگ، از میان پرتگاه‌ها و گذرگاه‌های پوشیده از برف همچنان بخشی از زندگی روزمره کولبران است. بسیاری از آنان نیز پیش از رسیدن به مقصد با تیراندازی نیروهای مرزبانی، مصادره بار یا بازداشت مواجه می‌شوند.

در تازه‌ترین نمونه‌ها، کولبرنیوز گزارش داد که مادح کرمانی، کولبر اهل مریوان، در مردادماه در مرز باشماق با شلیک مستقیم نیروهای هنگ مرزی کشته شده است. در همان ماه، حسن مصطفی‌زاده، کولبر ۴۹ ساله اهل سردشت، در مرز بانه هدف گلوله قرار گرفت و به‌شدت زخمی شد. گوران خدری و بختیار امینی نیز در همین منطقه بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی و انفجار مین مجروح شدند.

رسول قلندری، کولبر ۲۱ ساله اهل قطور، یکی دیگر از قربانیان سال جاری بود که پس از تیراندازی نیروهای مرزبانی و چند روز بستری شدن در بیمارستان جان باخت. گزارش‌های نهادهای حقوق بشری نشان می‌دهد که شلیک مستقیم همچنان یکی از اصلی‌ترین عوامل مرگ و جراحت کولبران در مرزهای کردستان، کرمانشاه و آذربایجان غربی است.

در سال‌های گذشته ده‌ها کولبر، از جمله شماری کودک، به دلیل تیراندازی نیروهای مسلح یا بر اثر سقوط از ارتفاع، سرمازدگی، بهمن و انفجار مین کشته و زخمی شده‌اند. به رغم تکرار این حوادث، تاکنون هیچ سازوکار مؤثری برای پاسخگو کردن مأموران یا پرداخت غرامت به خانواده قربانیان ایجاد نشده است.

عامل اصلی گسترش کولبری تمایل مرزنشینان به فعالیت‌های غیررسمی نیست، بلکه بیکاری گسترده و فقدان سرمایه‌گذاری در مناطق مرزی است. جمهوری اسلامی ایران طی ۴۷ سال گذشته از ایجاد زیرساخت‌های صنعتی و فرصت‌های شغلی پایدار در این مناطق خودداری کرده و هزاران شهروند را برای تأمین هزینه‌های زندگی به حمل بار در مسیرهای مرگبار سوق داده است.

دولت جمهوری اسلامی ایران اکنون برای هر سفر دارنده کارت کولبری یا ملوانی، سهمیه‌ای معادل پنج میلیون و ۷۰۰ هزار تومان تعیین کرده است. این رقم در شرایطی اعلام می‌شود که بسیاری از کولبران ناچارند بخش بزرگی از درآمد خود را به واسطه‌ها، صاحبان کالا و شبکه‌های صاحب نفوذ در مرزها واگذار کنند. ارزش واقعی سهمیه نیز در پی تورم شدید و سقوط ارزش ریال پیوسته کاهش می‌یابد.

همزمان بیش از دو هزار و ۵۷۷ شناور و لنج نیز در جنوب ایران برای واردات کالا در قالب فعالیت ملوانی به کار گرفته شده‌اند. حکومت امیدوار است با هدایت این شبکه در مرزهای غربی و بنادر جنوبی، بخشی از اختلال ناشی از تحریم‌ها، بسته شدن مسیرهای تجاری و محدودیت حمل‌ونقل دریایی را جبران کند.

واگذاری سهمیه‌ها نیز تحت نظارت نهادهایی مانند وزارت اطلاعات، سازمان توسعه تجارت، ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و نمایندگان مجلس انجام می‌شود. موضوعی که نشان می‌دهد استفاده از کولبران دیگر فعالیتی حاشیه‌ای نیست و به بخشی از برنامه اقتصادی و امنیتی حکومت تبدیل شده است.

جمهوری اسلامی ایران اکنون بار بقای کارخانه‌ها و تأمین کالاهای اساسی را بر دوش محروم‌ترین شهروندان مناطق مرزی گذاشته است؛ همان شهروندانی که تا پیش از تشدید محاصره اقتصادی، بارهایشان مصادره می‌شد و خودشان هدف گلوله قرار می‌گرفتند.