در آستانه پاییز و هم‌زمان با افزایش ابتلا به آنفلوانزا و کووید‌ــ۱۹، سازمان غذا و داروی جمهوری اسلامی ایران تایید کرد که هنوز هیچ محموله رسمی واکسن آنفلوانزای فصل جاری وارد ایران نشده است. هم‌زمان، پرداخت مطالبات بیماران خاص و صعب‌العلاج متوقف شده و برخی بیماران مبتلا به تالاسمی نیز به‌ دلیل افزایش ۱۰ برابری قیمت برخی داروهای حیاتی، از ادامه منظم درمان بازماندند.

این تحولات تنها چند روز پس از آن رخ می‌دهد که رئیس سازمان غذا و دارو از افزایش متوسط ۱۰۳ درصدی قیمت دارو از ابتدای سال ۱۴۰۵، رشد ۳۵ درصدی پرداخت مستقیم بیماران و کاهش ۹۰۰ میلیون دلاری ارز ترجیحی این سازمان خبر داد؛ آماری که نشان می‌دهد بحران دارو در ایران از مرحله کمبود پراکنده عبور کرده و به تهدیدی مستقیم برای سلامت عمومی تبدیل شده است.

محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو، روز دوشنبه ۳۰ شهریور اعلام کرد که با وجود تلاش‌ها برای تامین واکسن آنفلوانزا، تاکنون واکسن رسمی فصل جاری وارد و در بازار توزیع نشده است. این تاخیر در شرایطی رخ می‌دهد که مدارس از ابتدای مهر باز می‌شوند و وزارت بهداشت پیش‌بینی می‌کند موج تازه آنفلوانزا، کودکان و گروه‌های آسیب‌پذیر را بیش از دیگران، درگیر کند.

قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، نیز گفت جهش ویروس آنفلوانزا در سال گذشته، باعث شد کودکان به‌شکل جدی‌تری درگیر شوند و امسال نیز احتمال آغاز موجی تازه‌ وجود دارد. با این حال، به‌ دلیل کمبود واکسن، مقام‌های وزارت بهداشت تزریق آن را تنها برای افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و گروه‌های پرخطر در اولویت قرار داده‌اند.

آمارهای رسمی هم از آغاز روند صعودی شیوع بیماری‌های تنفسی حکایت دارد. در هفته منتهی به هشتم شهریور، نتیجه آزمایش کرونای ۸.۳ درصد از مراجعه‌کنندگان دارای علائم عفونت تنفسی مثبت بود و این شاخص از آستانه هشدار پایین عبور کرد. در همین مدت، حدود ۵.۵ درصد از بیماران مراجعه‌کننده به آنفلوانزا مبتلا بودند و آنفلوانزای نوع «بی» بیشترین شیوع را داشت.

تامین نشدن به‌موقع واکسن بازار قاچاق را نیز رونق داده است. سخنگوی سازمان غذا و دارو هشدار داد واکسن‌هایی با فرمولاسیون مخصوص نیمکره جنوبی، با قیمت‌های گزاف و خارج از شبکه رسمی، عرضه می‌شوند که نه‌تنها ممکن است با سویه‌های در گردش در نیمکره شمالی تطابق نداشته باشند، بلکه به‌ دلیل نامشخص بودن شرایط حمل‌ونقل و حفظ زنجیره سرد، اثربخشی آن‌ها نیز قابل‌تایید نیست.

البته اظهارات مقام‌ها درباره زمان مناسب تزریق واکسن یکسان نیست. محمدجمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، روز یکشنبه گفت اگر مهرماه بگذرد، تزریق واکسن دیگر ارزشی نخواهد داشت، اما سخنگوی سازمان غذا و دارو یک روز بعد اعلام کرد که عرضه واکسن در مهرماه الزاما به معنای بی‌اثر شدن آن نیست. این تناقض سردرگمی مردمی را که هنوز هم نمی‌دانند واکسن چه زمانی، با چه قیمتی و برای چه گروه‌هایی عرضه خواهد شد، افزایش می‌دهد.

بحران تنها به واکسن آنفلوانزا محدود نمی‌شود. جمالیان از توقف پرداخت مطالبات بیماران خاص و صعب‌العلاج خبر داد. به گفته او، بیماران از ابتدای سال مدارک و صورتحساب‌های درمانی خود را به بیمه‌ها تحویل داده‌اند، اما تاکنون پرداختی از محل صندوق حمایت از بیماران خاص انجام نشده است.

مجلس برای این صندوق، ۱۶ هزار میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفت، اما بیمه سلامت اعلام کرد منابع لازم برای پرداخت هزینه‌های امسال را در اختیار ندارد. اختلاف سازمان برنامه و بودجه و مجلس بر سر اینکه این ۱۶ هزار میلیارد تومان بخشی از سقف بودجه بیمه سلامت است یا باید جداگانه پرداخت شود، موجب شده است بیماران هزینه اختلاف میان نهادهای حکومتی را با محروم ماندن از حمایت درمانی بپردازند.

شرایط مبتلایان به تالاسمی نمونه‌ای از پیامدهای این وضعیت است. اشکان زین‌الدینی، مدیرعامل انجمن تالاسمی استان کرمانشاه، می‌گوید قیمت هر بسته ۱۰تایی دسفرال از حدود ۵۰ هزار تومان به ۵۰۰ هزار تومان رسیده است. این دارو برای دفع آهن اضافی بدن مصرف می‌شود و قطع یا مصرف نامنظم آن می‌تواند سلامتی بیمار را با خطر جدی مواجه کند.

بر اساس آمار این انجمن، طی دو ماه اخیر از میان ۳۰ تا ۴۰ بیمار مصرف‌کننده دسفرال، تنها دو یا سه نفر توانستند مقدار محدودی از دارو را تهیه کنند. حتی همین بیماران نیز نتوانستند مصرف منظم دارو را در تمام ماه‌ها ادامه دهند. برخی بیماران نیز ناچار شدند به‌جای داروی تجویزشده پزشک، نمونه ارزان‌تر یا مارکی متفاوت تهیه کنند که می‌تواند روند درمان را مختل کند.

مقام‌های جمهوری اسلامی ایران معمولا تحریم‌های آمریکا را علت کمبود و گرانی دارو معرفی می‌کنند. محدودیت‌های بانکی، خودداری بانک‌ها و شرکت‌ها از معامله با ایران و مشکلات انتقال پول همچنان می‌تواند واردات را دشوار و پرهزینه کند.

از سوی دیگر، مقام‌های دولت مسعود پزشکیان هم‌زمان مدعی‌اند ذخایر کالاهای اساسی کافی است و مسیرهای تجاری جایگزین فعال شده‌اند. در نتیجه اگر امکان واردات کالاهای اساسی وجود داشته باشد، تامین واکسن، داروی بیماران خاص و مواد اولیه دارویی نیز بیش از آنکه صرفا به تحریم مرتبط باشد، به اولویت‌گذاری بودجه و نحوه تخصیص ارز وابسته خواهد بود.