رضا صالحیامیری، وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، مردادماه ۱۴۰۳ به این شرط توانست از مجلس دوازدهم رای اعتماد بگیرد که در حریم محوطههای تاریخی ایران در نقاط مختلف بازنگری کند تا راه برای ساختوساز در محیط پیرامونی آثار تاریخی، به بهانههایی چون «ساماندهی و توسعه»، باز شود.
او پس از قرار گرفتن در جایگاه وزیر میراث فرهنگی به وعدهاش عمل کرد؛ بهگونهای که در مدت زمان اندکی روند کاهش حریم محوطههای تاریخی با عنوان «بازنگری» آغاز شد.
یکی از مهمترین محوطههای باستانی که هدف بازنگری قرار گرفت نیز تخت جمشید بود و حالا خبر رسیده که طرح واگذاری حریم درجه دو این میراث جهانی نهایی شده است. مسئولان میراث فرهنگی نیز نمایش مخالفت با این طرح را اجرا میکنند، درست مانند سال گذشته که وقتی خبرهای مربوط به واگذاری حریم درجه دو تخت جمشید به بیرون درز کرد، اصل موضوع را با قاطعیت رد و تکذیب کردند.
اکنون اما مشخص شده است که طرح الحاق دستکم ۱۱۰ هکتار از حریم درجه دو میراث جهانی تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت نهایی شده است. به عبارت دیگر در تمام مدتی که مسئولان میراث فرهنگی در حال انکار موضوع بودند، شهرداری و فرمانداری مراحل الحاق این اراضی را برای اجرا پیگیری میکردند.
خبرگزاری دولتی ایرنا روز دوشنبه، ۲۳ شهریور، از الحاق بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید، یعنی روستای مهدیه، به محدوده شهری مرودشت خبر داد و مدعی شد میراث فرهنگی و شورای راهبری پایگاههای جهانی پارسه و پاسارگاد با این اقدام مخالف بودهاند.
ادعای مخالفت میراث فرهنگی با این اقدام از آن جهت پرسشبرانگیز است که وقتی علیرضا جعفری، مدیر سابق پایگاه جهانی میراث فرهنگی، در اعتراض به الحاق حریم درجه دو تخت جمشید استعفا کرد، مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس استعفای او را پذیرفت و احسان امینی را بهعنوان سرپرست پایگاه میراث جهانی تخت جمشید منصوب کرد؛ فردی که به گفته فعالان میراث فرهنگی، در حوزه شهرسازی تخصص دارد و در حوزه میراث باستانی دانش، تجربه و تخصص ندارد.
پیشینه واگذاری حریم تخت جمشید
ماجرای واگذاری حریم درجه دو تخت جمشید، سال گذشته پس از آن افشا شد که اسفندیار عبداللهی، نماینده مرودشت در مجلس، با انتشار مطلبی در اینستاگرام، خبر داد که حدود ۹۶۱ هکتار به محدوده شهر مرودشت اضافه شده است. او نقشهای نیز از این طرح منتشر کرد که نشان میداد حدود ۴۶۰ هکتار از این محدوده در حریم درجه ۲ تخت جمشید است.
در پی انتشار این خبر که واکنشهای زیادی نیز در پی داشت، علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، ادعا کرد: «تختجمشید حریم مصوب ملی و جهانی دارد و نه وزارت راه و نه شهرداری مرودشت امکان تعرض به آن را ندارند. چنین ادعایی عملا غیرممکن است و اعلام الحاق حریم تختجمشید بیشتر شبیه یک شوخی است.»
آنچه مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی «شوخی» نامیده بود، کمتر از یک سال بعد، بهطور جدی به مرحله اجرا رسید. بر اساس گزارش وبسایت صدای میراث، تخت جمشید با همان نقشه اولیهای که شهرداری مرودشت برای تسخیر حریم درجه دو و ورود به حریم درجه یک مصوب کرده بود، معامله شد.
نکته قابل توجه اینکه در تصرف حریم درجه دو تخت جمشید، علاوه بر شهرداری مرودشت، وزارت راه و شهرسازی نیز به دلیل تصویب و ابلاغ این طرح دخیل بوده است. هرچند میراث فرهنگی مدعی است از جلسه سهجانبه آنها بیخبر بوده است.
سال گذشته، پس از انتشار گزارشهایی درباره واگذاری حریم درجه دو تخت جمشید به شهرداری، محمدجواد جعفری، سرپرست وقت پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، ادعای نماینده مجلس را «کذب محض» خواند و گفت در نقشهای که نماینده مرودشت منتشر کرده، لکه قرمزرنگ محدوده الحاقی شهر مرودشت بهنادرستی بهعنوان بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید معرفی شده است.
با این حال، او در نهایت مجبور شد در واکنشی اعتراضی به تصرف حریم درجه دو تخت جمشید استعفا دهد. بر اساس گزارش صدای میراث نیز او «ظهر روز یکشنبه با یک تماس تلفنی تودیع شد».
جعفری به خبرگزاری دولتی ایرنا گفت که با وجود همه تلاشهای انجامشده، این محدوده به مرودشت الحاق شد و اقدام عملی نیز برای پیشگیری از آن صورت نگرفت.
او همچنین اذعان کرد که در تمام این مدت، نهتنها طرح الحاق حریم درجه دو تخت جمشید متوقف نشده بود، بلکه در قالب طرح جامع مرودشت ابلاغ شد و برای ۱۶۰ هکتار از اراضی مهدیه و محور آن نیز قرارداد مشاور منعقد شده و طراحی شهری در حال انجام است.
جعفری با بیان اینکه این طرح با «فشار برخی سودجویان و در سایه سکوت مسئولان» پیش رفت، گفت که این الحاق در بلندمدت آثار و تبعات منفی بسیاری برای میراث جهانی تخت جمشید خواهد داشت.
به گفته سرپرست سابق میراث جهانی تخت جمشید، در حال حاضر این الحاق روی کاغذ نهایی شده است، اما همچنان امکان لغو آن وجود دارد و مدیریت ارشد استان فارس میتواند با مکاتبه با شورای عالی معماری و شهرسازی، درخواست بررسی مجدد و لغو آن را مطرح کند. امکان لغو این طرح از سوی وزیر راه و شهرسازی هم وجود دارد.
سرپرست جدید پایگاه جهانی تخت جمشید
چنانچه در مقدمه این گزارش آمد، میراث فرهنگی در حالی ادعای مخالفت با تصرف حریم درجه دو تخت جمشید را مطرح میکند که با استعفای اعتراضی سرپرست این پایگاه موافقت کرده و طبق گزارش میراث باشی، فردی با تخصص اصلی شهرسازی و بدون تجربه قابل ارائه در حوزه حفاظت، مرمت و مدیریت میراث فرهنگی را برای مهمترین پایگاه میراث جهانی ایران برگزیده است.
روز دوشنبه، رسانههای داخلی ایران خبر دادند که احسان امینی به عنوان سرپرست جدید پایگاه میراث جهانی تخت جمشید منصوب شده است. میراث باشی در واکنش به این گزارش نوشت: «از کی تا به حال شهرساز بودن، بهخودیخود کسی را متخصص حفاظت از یک محوطه باستانی جهانی میکند؟ مدیر تختجمشید باید بداند با چه عرصهای مواجه است، چه چیزی را باید حفظ کند، یچیدگیهای حریم و منظر تاریخی چیست و در برابر چه فشارهایی باید بایستد.» میراث باشی این سوال را نیز مطرح کرده است که آیا «تخت جمشید، قربانی سیاسیکاری میشود؟»
در این گزارش آمده است وقتی قرار است مدیری بر تخت جمشید منصوب شود، افکار عمومی حق دارد بداند معیار انتخاب او چه بوده و بر اساس کدام سابقه و صلاحیت تخصصی، مدیریت یکی از مهمترین محوطههای میراث جهانی ایران به او سپرده شده است.
میراث باشی همچنین خواستار مشخص شدن نسبت خانوادگی مدیر جدید تخت جمشید با افراد «صاحبنفوذ و سیاسی» شد و تاکید کرد که این محوطه باستانی ملک شخصی و سهمیه سیاسی نیست.
بهزاد مریدی، مدیرکل میراث فرهنگی استان فارس، به اعتراض فعالان میراث فرهنگی درباره چرایی انتخاب فردی با تخصص شهرسازی به سرپرستی میراث جهانی تخت جمشید پاسخ نداده است، اما در گفتوگوی اختصاصی با صدای میراث گفت که الحاق حریم این میراث جهانی به شهر مرودشت «شوخی تمام عیار» است و میراث فرهنگی اجازه چنین اقدامی را نخواهد داد.
میراث جهانی تخت جمشید دارای سه محدوده حفاظتی شامل حریم درجه یک، حریم درجه دو و حریم درجه سه است؛ محدودههایی که علاوه بر حفاظت از تخت جمشید، ۲۱۵ اثر تاریخی ارزشمند دیگر در دشت مرودشت را نیز در بر میگیرند و هر یک بر اساس میزان اهمیت و نوع تهدیدها، ضوابط حفاظتی متفاوتی دارند.
حریم درجه یک میراث جهانی تخت جمشید با وسعتی حدود شش هزار هکتار، محدوده اصلی شهر تاریخی پارسه، شهر تاریخی استخر و بقایای مرتبط با این دو شهر بزرگ را شامل میشود.
حریم درجه دو تخت جمشید با وسعتی حدود ۱۷ هزار هکتار، علاوه بر اینکه شهرهای تاریخی پارسه و استخر را زیر چتر حفاظت منظری قرار میدهد، خود نیز ۱۱۰ اثر تاریخی مهم دیگر در دشت مرودشت را در بر گرفته است. حریم درجه سه نیز کوهستانهای پیرامون این مناطق را در بر میگیرد.
پیامدهای تصرف حریم تخت جمشید
اکنون نگرانی اصلی درباره الحاق بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت، تنها به شهرک مهدیه محدود نمیشود. به گفته محمدجواد جعفری، مدیر سابق پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، نگرانی بزرگتر، توسعه شهر به سمت دو روستای بزرگ کناره و فیروزی و در نهایت اتصال این دو محوطه باستانی متعلق به دوره هخامنشی به شهر مرودشت است.
این موضوع از منظر حفاظت از میراث فرهنگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش غربی حریم درجه دو تخت جمشید و محدوده میدان ملل نیز در همین پهنه قرار گرفتهاند و ادامه توسعه شهری در این مسیر میتواند پای شهر مرودشت را به شهر باستانی پارسه هخامنشی باز کند.
جعفری میگوید محدوده شهر تاریخی پارسه حدود هزار هکتار وسعت دارد؛ محدودهای که از دروازه تل آجری تا حوالی شهرک زراعی امتداد دارد، در شرق به تختگاه تخت جمشید و در غرب به حوالی میدان ملل و تپههای هخامنشی فیروزی میرسد و توسعه شهری مرودشت در این محدوده میتواند فاصله میان شهر جدید مرودشت و پهنه شهر تاریخی پارسه را بسیار کمتر کند.
تپههای فیروزی نیز به گفته جعفری، در محدودهای حدود ۳۰ هکتار میان شهرک مهدیه و روستای فیروزی قرار دارند. در این تپهها شواهدی از دوره هخامنشی وجود دارد و این محدوده هنوز بهطور کامل کاوش نشده است. بنابراین، با ورود مهدیه به محدوده شهری، این نگرانی وجود دارد که توسعه شهر از آنجا به سمت تپههای فیروزی ادامه پیدا کند.
به گفته جعفری، الحاق زمینهای روستایی واقع در حریم درجه دو تخت جمشید میتواند پیامد اقتصادی مهم دیگری نیز داشته باشد و ارزش زمین در این محدوده را تا ۱۰ برابر افزایش دهد. در چنین شرایطی، علاوه بر سودی که نصیب سوداگران زمین و مسکن خواهد شد، تملک و حفاظت از محوطههای باستانی برای اهداف پژوهشی و باستانشناختی نیز دشوارتر و حتی در مواردی غیرممکن میشود.
سرپرست سابق پایگاه میراث جهانی تخت جمشید همچنین میگوید با توسعه محدوده شهری مرودشت به سمت میدان ملل و تخت جمشید، بخشهایی از عرصه پیرامونی و حتی بخشهایی از کوه رحمت و نقش رجب در محدوده خدمات شهری قرار میگیرند.
این اتفاق، اگرچه به معنای انتقال مالکیت یا مدیریت تخت جمشید به شهرداری نیست، اما به گفته جعفری، در آینده موضوعاتی مانند ارائه خدمات شهری، ایجاد فضای سبز، احداث پارکینگ و حتی درآمدهای ناشی از خدمات گردشگری در تخت جمشید را وارد مناسبات مدیریت شهری خواهد کرد.
به رغم تکذیب مدیرکل میراث فرهنگی پارس، طبق اعلام سرپرست سابق میراث جهانی تخت جمشید، طرح تعیین کاربری شهری برای بخش الحاقشده از حریم درجه دو تخت جمشید در مرحله تهیه است و سه ماه آینده نهایی میشود. ضمن اینکه پس از ورود به مرحله اجرا، دیگر امکان توقف آن وجود نخواهد داشت.
شامگاه دوشنبه، بسیاری از کاربران فارسیزبان شبکههای اجتماعی با فراگیر کردن هشتگ «از تخت جمشید بگو» به واگذاری حریم درجه دو آن واکنش نشان دادند و نسبت به پیامدهای آن هشدار دادند. در پیوند با این موضوع، سهیل دلشاد، پژوهشگر خط میخی و زبانهای ایرانی در شبکه اجتماعی اکس نوشت: «توسعه شهری مرودشت در حرایم تختجمشید آخرین میخ است بر تابوت شهر پارسه».
