جوانی ۲۳ ساله در یکی از محله‌های مرکزی تهران جان باخته است. خانواده‌اش علت مرگ او را ایست قلبی اعلام کرده‌اند و میان اقوام و همسایگان زمزمه‌هایی درباره پایان‌ دادن خودخواسته به زندگی شنیده می‌شود، اما دوستان او روایت دیگری دارند. آن‌ها می‌گویند دوستشان شب قبل از حادثه، دارویی روان‌گردان از عطاری محل خرید که فروشنده نیز او را به مصرف آن تشویق کرد و گفت: «نترس! بدنت جواب می‌دهد، اتفاقی نمی‌افتد.»

دوستانش می‌گویند او فقط می‌خواست برای لحظاتی هرچند کوتاه، از قیل‌وقال این دنیا و اضطراب‌هایش فاصله بگیرد، اما حالا دیگر زنده نیست.

مردی میانسال که در همسایگی خانواده این جوان زندگی می‌کند می‌گوید: «عطاری‌ها به قتلگاه جوانان و نوجوانان تبدیل شده‌اند. فروش گیاهان دارویی و ادویه‌جات فقط پوسته ظاهری کار خیلی از آن‌ها است. در واقع خرده‌فروش مواد مخدر و قرص‌های روان‌گردان‌اند. بعید است حکومت نداند در پستوی این مغازه‌ها چه می‌گذرد، اما انگار برای جلوگیری از ادامه این روند اراده‌ای وجود ندارد.»

این فرد ساکن تهران که از افزایش عجیب تعداد عطاری‌ها در محله‌ای که سکونت دارد، متعجب است، می‌گوید در شرایطی که حتی بقالی‌های محل نیز مشتری چندانی ندارند و وخامت اوضاع اقتصادی بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک را به مرز تعطیلی کشانده است، در یک خیابان فرعی می‌توان سه عطاری دید که همچنان به فعالیتشان ادامه می‌دهند.

به گفته او، پشت ویترین این مغازه‌ها دمنوش‌های گیاهی، کیسه‌های ادویه و شیشه‌ عرقیات چیده شده است، اما فعالیت اصلی آن‌ها مقابل چشم مشتریان انجام نمی‌شود و پشت پرده انواع مخدر را از متادون، ترامادول و قرص‌های روان‌گردان گرفته تا شربت تریاک و ترکیباتی ناشناخته‌ با عنوان داروی ترک اعتیاد، به گروه سنی جوان و نوجوان می‌فروشند.

یک زن ساکن شمال غرب تهران نیز توزیع مواد مخدر در عطاری‌ها را تایید می‌کند و می‌گوید: «مثل شکلات، متادون و ترامادول دست بچه‌های مردم می‌دهند و کسی هم نیست جلو آن‌ها را بگیرد.» او می‌افزاید در منطقه‌ای که سکونت دارد، برخی بقالی‌های محلی حتی سیگار هم به نوجوانان نمی‌فروشند و اصول اخلاقی را قربانی سود مالی نمی‌کنند، اما در همین محله، عطاری‌ها برای فروش بیشتر مخدرها به نوجوانان، از انواع ترفندها استفاده می‌کنند.

محل عرضه مواد مخدر سنتی و صنعتی

بررسی خبرهای مربوط به کشفیات پلیس از عطاری‌ها نشان می‌دهد که طیف متنوعی از انواع مخدرها در این مغازه‌ها عرضه می‌شود. متادون، ترامادول، بوپرنورفین معروف به «ب۲»، شربت اپیوم یا تریاک، قرص‌های توهم‌زا و انواع ترکیبات دست‌ساز با ادعای کمک به لاغری یا چاقی و ترک اعتیاد، از جمله موادی‌اند که بارها از این واحدهای صنفی کشف شده‌اند. در برخی پرونده‌ها نیز پلیس از کشف مواد مخدر سنتی، تفاله تریاک و فراورده‌هایی با ترکیبات ناشناخته خبر داده است.

چهارم مرداد امسال، پلیس از کشف چهار هزار و ۶۰۰ قرص متادون، چهار هزار و ۵۰۰ قرص ترامادول و هزار و ۲۰۰ قرص ب۲، همراه با ۱۱ کیلوگرم شربت متادون و تریاک در یک عطاری در شرق تهران خبر داد.

چند ماه پیش از آن نیز از یک عطاری در جنوب پایتخت، ۱۹ هزار قرص متادون، ترامادول و ب۲ و ۱۲ کیلوگرم تفاله تریاک کشف شد. در یک عطاری در شهرستان تاکستان نیز ماموران ۱۶ هزار قرص، ۲۴۰ بطری شربت متادون و ۲۲۵ بطری شربت تریاک کشف کردند.

تکرار نام این مخدرها و داروها در پرونده‌های مختلف نشان می‌دهد که زنجیره‌ای از عطاری‌ها در شهرهای مختلف به بخشی از بازار توزیع مواد مخدر تبدیل شده‌اند. گاهی نیز این داروها را با ادعای درمان اعتیاد عرضه می‌کنند. مثلا شربت تریاک، متادون و بوپرنورفین در اصل برای درمان وابستگی به مواد افیونی به کار می‌روند، اما عرضه و مصرف آن‌ها باید تحت نظر پزشک و در مراکز مجاز انجام شود. مصرف خودسرانه، ترکیب آن‌ها با دیگر داروها یا استفاده با دوز نامشخص می‌تواند به مسمومیت، اختلال تنفسی، بیهوشی و مرگ منجر شود.

ترامادول نیز یک داروی ضددرد اعتیادآور است که مصرف کنترل‌نشده آن علاوه بر وابستگی، خطر تشنج و مسمومیت را افزایش می‌دهد. با وجود این، گزارش‌های میدانی و کشفیات پلیس نشان می‌دهند که این داروها در برخی عطاری‌ها بدون نسخه، ارزیابی پزشکی یا حتی اطلاع خریدار از خطرات مصرف فروخته می‌شوند.

بخش دیگری از این بازار به کپسول‌ها و پودرهای دست‌سازی اختصاص دارد که با عنوان‌هایی مانند «ترک تضمینی اعتیاد»، «لاغری فوری»، «چاقی سریع»، «افزایش انرژی» یا «تقویت قوای جنسی» عرضه می‌شوند. خریدار اغلب نمی‌داند داخل این محصولات چه موادی ریخته شده و میزان هر ترکیب چقدر است.

تجارت مرگ با ادعای درمان

متخصصان و درمانگران اعتیاد بارها درباره وجود آمفتامین، کورتون و دیگر داروهای شیمیایی اعلام‌نشده در برخی فراورده‌های دست‌ساز عطاری‌ها هشدار داده‌اند. در همین زمینه، پزشکی در شبکه اجتماعی اکس روایت کرده که پسری نوجوان، بدون سابقه قبلی خشونت و در شرایطی که به گفته خانواده‌اش هیچ مشکلی با پدرش نداشت، او را با روسری خفه کرده است.

به روایت این پزشک، پس از بستری‌ شدن نوجوان در بیمارستان و آزمایش‌ها و ارزیابی‌های پزشکی، نشانه‌ای از اختلال روانی در او مشاهده نشد. نوجوان و خانواده‌اش نیز نمی‌توانستند توضیح دهند چه عاملی او را به این رفتار ناگهانی واداشته است. بررسی‌های بیشتر سرانجام مشخص کرد که او چند ماه بود پودر لاغری و چربی‌سوز خریداری‌شده از یک عطاری را مصرف می‌کرد. آزمایش این فراورده نشان داد که پودر فروخته‌شده با عنوان چربی‌سوز، حاوی مت‌آمفتامین یا همان «شیشه» بوده است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که شیوه عرضه مخدرها در عطاری‌ها یکسان نیست. بخشی از اقلام با نام داروهای گیاهی یا ترکیبات سنتی فروخته می‌شوند و بخشی دیگر اصلا در ویترین قرار ندارند و از طریق شبکه آشنایی محلی به فروش می‌روند.

به گفته یکی از ساکنان تهران، اگر یک فرد ناشناس به این عطاری‌ها مراجعه کند و مثلا ترامادول بخواهد، می‌گویند نداریم، اما کافی است همان فرد نام مشتری آشنایی را بیاورد و بگوید «از طرف فلانی آمده‌ام» تا قرص و دیگر مواد موردنظر حتی در تعداد بالا، در اختیارش قرار گیرد.

او که فعالیت چند عطاری محلی را از نزدیک زیر نظر داشته است، روایت می‌کند که در گذشته، در برخی محله‌ها افرادی با عنوان «ساقی مواد مخدر» فعالیت می‌کردند و معامله‌ در خیابان، خانه یا پارک انجام می‌شد، اما اکنون برخی عطاری‌ها پشت ظاهر فریبنده مغازه‌هایشان، آن نقش را ایفا می‌کنند.

پیامدهای ترویج شبه‌علم و طب سنتی

طبق اعلام سازمان غذا و دارو، عطاری‌ها تنها می‌توانند گیاهان دارویی ساده و خشک را عرضه کنند و فروش هر نوع قرص، شربت، کپسول، فراورده ترکیبی یا داروی آماده در آن‌ها ممنوع است. ستاد مبارزه با مواد مخدر نیز تاکید کرده است که عطاری‌ها نه مجوز فروش داروهای درمان اعتیاد دارند، نه مجوز طبابت و نه صلاحیت علمی لازم برای درمان مصرف‌کنندگان مواد مخدر.

با این همه فعالیت آن‌ها همچنان ادامه دارد. یک فعال حوزه درمان اعتیاد در تهران با تایید عرضه گسترده داروها و مواد مخدر در برخی عطاری‌ها، می‌گوید: «وقتی اهالی یک محله به‌خوبی می‌دانند که فلان عطاری مواد مخدر می‌فروشد، نمی‌شود باور کرد که پلیس از فعالیت آن بی‌اطلاع باشد. شاید مصلحت را در تظاهر به بی‌خبری می‌بینند.»

این فعال حوزه درمان اعتیاد گسترش عطاری‌های متخلف را با حمایت رسمی از طب سنتی و رواج شبه‌دانش مرتبط می‌داند. به اعتقاد او، جمهوری اسلامی ایران با تبلیغ بی‌رویه طب سنتی و میدان‌ دادن به مدعیان درمان‌های غیرعلمی، زمینه‌ای فراهم کرده است که در آن، برخی عطاری‌ها از محدوده فروش گیاهان دارویی فراتر رفته و به تجویز، درمان و عرضه فراورده‌هایی با ترکیبات ناشناخته وارد شده‌اند. او می‌گوید جمع‌ کردن بساط عطاری‌های فروشنده مواد مخدر، بدون مقابله با شبه‌علم و پایان‌ دادن به ترویج بی‌ضابطه طب سنتی، امکان‌پذیر نیست.

این فعال مدنی، در ادامه می‌افزاید: «وقتی کافه‌ها را که از معدود دلخوشی‌های سالم جوانان در این روزها هستند، به محیطی ناامن تبدیل یا پلمب می‌کنند، اما با عطاری‌ که ترامادول می‌فروشد کاری ندارند، آدم به پشت پرده ماجرا شک می‌کند.»

او روایت می‌کند به‌تازگی چند جوان هنگام مصرف ماده مخدر «گل» در پارکی محلی در تهران بازداشت و به‌شدت مضروب شدند و اکنون در انتظار حکم دادگاه‌اند، اما عطاری که در چند متری همان پارک مواد را به آن‌ها فروخته بود، همچنان به فعالیت ادامه می‌دهد.

شبکه سازمان‌یافته و تجارت پرسود توزیع مواد مخدر

حتی اگر خبرهای منتشرشده پلیس از کشف مواد مخدر و داروهای روان‌گردان در عطاری‌های شهرهای مختلف مبنا قرار بگیرد، نخستین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود، حجم بالای محموله‌ها و توزیع جغرافیایی گسترده آن‌ها است که فعالیت شبکه‌ای فراتر از چند عطاری متخلف را آشکار می‌کند.

مقام‌های حکومتی نیز اصل وجود زنجیره نشت را انکار نمی‌کنند. مدیرکل درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در تیر ۱۴۰۵ اعلام کرد که شربت تریاک ممکن است در چند مرحله، از کارخانه تولیدکننده و فرایند انتقال به دانشگاه‌های علوم پزشکی گرفته تا شرکت‌های پخش، داروخانه‌ها و مراکز درمان اعتیاد، از شبکه رسمی خارج شود.

این اظهارات نشان می‌دهد رسیدن داروهای تحت‌کنترل به عطاری‌ها تنها نتیجه تخلف فروشنده نهایی نیست و پیش از آن باید حلقه‌های دیگری در زنجیره رسمی تولید و توزیع، زمینه ورود این اقلام به بازار سیاه را فراهم کرده باشند. در این میان، عطاری‌ها نیز نقش همان فروشنده خرد را ایفا می‌کنند، منتها برخلاف آنان که در خیابان، پارک و کوچه‌های خلوت، مواد مخدر را دست مصرف‌کننده می‌دادند، مغازه‌ای با مجوز صنفی، رفت‌وآمد عادی مشتریان و ویترینی مملو از گیاهان دارویی و ادویه‌جات دارند.

در سوی دیگر ماجرا نیز خبرهای پلیس به کشف مخدرها در عطاری‌ها و بازداشت مغازه‌دار محدود است و درباره پیگرد احتمالی عاملان اصلی توزیع هیچ اطلاعاتی داده نمی‌شود. در حالی‌ که باید روشن شود، هزاران قرص و صدها بطری داروی تحت‌کنترل از کدام کارخانه، شرکت پخش، داروخانه یا مرکز درمان اعتیاد خارج شده‌ و چه کسانی انتقال آن‌ها به بازار آزاد را سازماندهی کرده‌اند.

ابعاد فاجعه‌بار فروش داروهای مخدر در عطاری‌ها با تامل در آماری که سیدمحمد جمالیان، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، ارائه کرد، آشکارتر می‌شود. به گفته او، تنها طی یک سال هفت هزار مورد مرگ ناشی از مسمومیت با متادون ثبت شده که بیش از ۶۰ درصد قربانیان، متادون مصرفی خود را از عطاری‌ها تهیه کرده بودند.

جمالیان در گفتگو با ایلنا، برخی عطاری‌ها را تهدیدی برای سلامت عمومی خواند و گفت فروش گسترده داروهای شیمیایی و هورمونی و حتی مخدرهای خطرناکی مانند قرص و شربت متادون، در کنار قرص‌های لاغری و چاقی و فراورده‌های حاوی آمفتامین و کورتون، در این واحدها ادامه دارد.

به گفته او، دامنه این تخلفات حتی بیماران مبتلا به سرطان را نیز دربرگرفته است و برخی عطاری‌ها فراورده‌های حاوی حشیش یا شاهدانه را با ادعای افزایش اشتها، به این بیماران می‌فروشند. جمالیان همچنین از بیمارانی سخن گفت که پس از مصرف قرص‌های لاغری و چاقی حاوی کورتون، در مدتی کوتاه به نکروز سر استخوان ران مبتلا و ناچار به تعویض مفصل لگن شده‌اند.

این عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس تایید کرد جریمه‌های چندصد میلیون ریالی عطاری‌های متخلف در برابر سود میلیاردی آن‌ها ناچیز است و بازدارندگی لازم را ندارد.