طالبان در پنج سال گذشته، از سلطه خود بر سراسر افغانستان و برقراری نظم عمومی به‌عنوان یکی از دستاوردهایشان یاد کرده‌اند و حتی برخی رهبران این گروه چنین دستاوردی را در تاریخ معاصر افغانستان بی‌سابقه دانسته‌اند. از جمله ملا عبدالغنی برادر، معاون نخست‌وزیر طالبان، که فروردین امسال در سفری به فاریاب، ادعا کرد نظمی که این گروه در افغانستان برقرار کرده، طی ۵۰۰ سال گذشته در جغرافیای افغانستان امروزی بی‌نظیر بوده است.

هرچند این ادعای مقام‌های طالبان با در نظر گرفتن حوادث امنیتی پی‌درپی و نیز فعالیت جبهه‌های نظامی مخالف این گروه در مناطق مختلف افغانستان همخوانی ندارد، در آستانه پنج‌ سالگی حاکمیت این گروه، بدخشان، یکی از پشتوانه‌های قدرتمند خیزش طالبان در شمال و شمال‌شرق افغانستان، به چالش اصلی این گروه تبدیل شده است. به طوری که این روزها اصطلاح «پاشنه آشیل» که برای اشاره به نقطه‌ضعف اصلی و آسیب‌پذیر یک فرد، گروه یا حکومت به کار می‌رود، برای توصیف وضعیت بدخشان در حاکمیت طالبان استفاده می‌شود.

بدخشان در جغرافیای افغانستان، منطقه‌ای کوهستانی در امتداد مرز این کشور با چین، تاجیکستان و پاکستان است. کوهستان‌های بدخشان معادن طلا، لاجورد و دیگر سنگ‌های گرانبها را دل خود جای داده‌اند؛ معادنی در طول دهه‌ها درگیری در افغانستان، منبع درآمد گروه‌ها و افراد حاکم بر این جغرافیا بوده‌اند.

چالش چند‌بعدی طالبان در بدخشان

طالبان در پنج سال گذشته هرگونه مقاومت و ایستادگی را در بخش‌های مختلف افغانستان، از پنجشیر تا اندراب بی‌رحمانه سرکوب کرده‌اند، اما اکنون بدخشان به کانون شورش علیه حاکمیت این گروه بدل شده است. پس از درگیری‌های اخیر طالبان با جبهه سپاهی میهن و جبهه آزادی در شهرستان‌های یفتل و زیباک، اکنون بدخشان صحنه درگیری داخلی شدید میان طالبان است.

جمعه‌خان فاتح، فرمانده قدرتمند محلی طالبان که در شهرستان‌های نسی، مایمی و شکی نفوذ دارد و در پنج سال گذشته بر منطقه وسیع دروازها اعمال حاکمیت می‌کرد و به غارت معادن طلا و غصب زمین در این مناطق متهم است، در پی نارضایتی از محدود شدن اختیاراتش با طالبان درگیر شده است.

نخستین درگیری میان افراد جمعه‌خان فاتح و نیروهای اداره استخبارات طالبان بعدازظهر سه‌شنبه، در مرکز شهرستان نسی رخ داد که به مناطق تحت نفوذ فاتح کشیده شد. درگیری‌ها در روز چهارشنبه هم به‌صورت پراکنده ادامه داشت. بر اساس گزارش منابع محلی، شامگاه چهارشنبه، صدها نیروی تازه‌نفس طالبان از کابل، بلخ و قندوز به بدخشان اعزام شدند.

در کنار حضور نیروهای جبهه آزادی، جبهه سپاهی میهن و جبهه مقاومت ملی در بدخشان، داعش خراسان نیز هرازگاه مقام‌های طالبان در این ولایت را هدف قرار می‌دهد. در آخرین مورد، دو هفته پیش، ذبیح‌الله امیری، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در بدخشان، در حمله داعش خراسان کشته شد.

پیش از آن، مولوی عبدالفتاح، رئیس معادن طالبان در بدخشان، عبدالحق ابوعمر، فرمانده پلیس طالبان، صفی‌الله صمیم، از فرماندهان نظامی، و نثاراحمد احمدی، معاون والی طالبان در بدخشان، نیز در حملاتی که داعش خراسان مسئولیت آن‌ها را بر عهده گرفت، کشته شدند.

برخلاف پنجشیر و اندراب که طالبان تنها با مقاومت مسلحانه در چارچوب جبهه‌های نظامی مواجه‌اند، بدخشان به دلیل جغرافیای پیچیده‌ آن، هم میزبان داعش خراسان و هم جبهه‌های مقاومت و هم مخالفان داخلی طالبان است.

ملا هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، در پنج سال گذشته، به روش‌های مختلف تلاش کرد بدخشان را تحت کنترل خود درآورد. برکناری طالبان محلی از سمت‌های کلیدی این ولایت و تبعید آنان به دیگر ولایت‌ها، از جمله اقدام‌هایی بود که تصور می‌شد بدخشان را به قندهار نزدیک کند، اما اوضاع کنونی نشان می‌دهد که این ولایت همچنان نقطه ضعف طالبان باقی مانده است.

شیوا شرق، از فعالان سیاسی بدخشان که خارج از افغانستان است و اوضاع بدخشان را از نزدیک دنبال می‌کند، به ایندیپندنت فارسی گفت که طالبان اکنون با یک شورش داخلی در بدخشان مواجه‌اند که ریشه آن در غارت معادن این ولایت است.

به گفته شرق، رهبر طالبان ملا جمعه‌خان فاتح را که در پنج سال گذشته از معادن طلا در منطقه دروازها درآمد کسب می‌کرد، به استان زابل در جنوب افغانستان فرستاد و او را معاون والی آنجا کرد تا دستش را از معادن بدخشان کوتاه کند، اما او این سمت را نپذیرفت و به بدخشان بازگشت.

نارضایتی فاتح از محدود شدن اختیاراتش در بدخشان نگرانی‌ها از وقوع درگیری را افزایش داد و باعث شد فصیح‌الدین فطرت، رئیس ستاد ارتش طالبان که او نیز اهل بدخشان است، پادرمیانی کند. اواخر تیرماه، جمعه‌خان فاتح از بدخشان به کابل رفت و در مصاحبه با رسانه‌ها گفت برای حل مشکلات خود و همراهانش با مقام‌های طالبان گفتگو کرده است. او نارضایتی‌اش را از رهبری طالبان رد کرد و گفت به دلیل اینکه زبان پشتو را نمی‌داند، از سمت خود در استان پشتون‌نشین زابل استعفا کرده است.

با این حال، شیوا شرق می‌گوید جمعه‌خان فاتح در خانه فصیح‌الدین فطرت اقامت داشت و اداره استخبارات طالبان قصد داشت او را بازداشت کند، اما او پیش از این اقدام، خود را به زادگاهش نسی در بدخشان رساند. شرق تصریح کرد که درگیری فاتح با طالبان غیربومی بر سر معادن و محدود شدن اختیاراتش است و این ماجرا نوعی «درگیری داخلی طالبان» است و به دیگر گروه‌های مسلح مستقر در بدخشان ارتباطی ندارد.

یک مقام محلی طالبان در بدخشان به ایندیپندنت فارسی گفت که میان افراد جمعه‌خان فاتح و نیروهای اداره استخبارات طالبان درگیری رخ داده، اما فاتح هنوز موضعش را روشن نکرده است که آیا با طالبان وارد درگیری می‌شود یا این تنش را مهار می‌کند.

این منبع افزود که ممکن است افرادی مانند فصیح‌الدین فطرت بار دیگر پادرمیانی کنند و مانع گسترش جنگ شوند. با این حال هشدار داد در صورتی که جمعه‌خان فاتح به جنگ ادامه دهد، «امارت تا تصفیه کامل بدخشان از مخالفان به پیش خواهد رفت».

در همین حال، شیوا شرق معتقد است در صورتی که جمعه‌خان فاتح از کارهای گذشته خود اظهار پشیمانی کند، نیروهای مردمی برای مقابله با طالبان به او ملحق خواهند شد. او یادآور می‌شود که جغرافیای بدخشان برای نبرد چریکی طولانی‌مدت مساعد است و ساکنان این ولایت هم از طالبان ناراضی‌اند. معادن این ولایت هم به‌عنوان منابع درآمد می‌توانند مبنایی برای گسترش جنگ علیه طالبان باشند و این نشانه‌ها اکنون در بدخشان ظهور کرده‌اند.