موج برخورد با کافه‌ها و اماکن تجاری در شهرهای مختلف ایران شدت گرفته است و در تازه‌ترین موارد، کسب‌وکارهایی در قائنات، خمین، کرمان و اردبیل پلمب شده‌اند. هم‌زمان در تهران نیز پس از پلمب گسترده کافه‌ها، تخریب باغچه‌ها و فضای مقابل برخی از آن‌ها و برچیدن سنگفرش خیابان تاریخی ۳۰ تیر، از اجرای سیاستی که تحلیلگران آن را «پاتوق‌زدایی» از شهر و محدود کردن فضاهای تجمع و معاشرت مردم می‌دانند، نشانه‌های بیشتری دیده می‌شود.

دادستان انقلاب قائنات در خراسان جنوبی روز چهارشنبه ۲۱ مرداد، خبر داد که یک واحد تجاری به دلیل «رعایت نکردن ضوابط عفاف و حجاب» پلمب شده است. هم‌زمان اخبار رسیده به ایندیپندنت فارسی از پلمب کافه «یین یانگ» در خمین به اتهام «بدحجابی و تولید محتوای اینستاگرامی» و همچنین تعطیلی «مزون شبنم»، یک فروشگاه لباس زنانه در کرمان، حکایت دارد.

یک روز پیش از آن نیز حسین سالاری، معاون دادستان اردبیل، از پلمب سه کافی‌شاپ و بازداشت ۱۶ نفر خبر داده بود.

مقام‌های قضایی جمهوری اسلامی ایران مجموعه‌ای از عناوین اتهامی مبهم اعم از «رعایت نکردن ارزش‌ها و شئون اسلامی» و «هنجارشکنی» تا «ترویج فساد» را به این واحدها و افراد حاضر در آن‌ها نسبت داده‌اند.

آمار رسمی در مشهد نیز ابعاد افزایش فشار بر کسب‌وکارها را نشان می‌دهد. محسن صیادی، مدیر بازرسی و نظارت بر اصناف مشهد، روز ۱۷ مرداد اعلام کرد در چهار ماه نخست امسال، ۱۰۴ واحد صنفی با دستور شعب سیار تعزیرات حکومتی پلمب شدند. در حالی که در مدت مشابه سال گذشته، تنها پنج واحد پلمب شده بودند. به این ترتیب، تعداد پلمب‌ها طی یک سال بیش از ۲۰ برابر افزایش یافته است. او افزود از ابتدای سال بیش از ۲۶ هزار واحد صنفی در مشهد بازرسی شده‌اند.

این برخوردها ادامه موجی است که از اوایل تیرماه امسال آغاز شد. ایندیپندنت فارسی پیش از این گزارش داده بود که اطلاعات رسیده از تهران نشان می‌دهد تنها طی چند روز، ده‌ها کافه در مناطقی از پایتخت از جمله خیابان‌های سنایی و ایرانشهر تا اکباتان و تهرانپارس پلمب شده‌اند و صاحبان و کارکنان آن‌ها دلیل اصلی برخورد ماموران را حضور زنان بدون حجاب اجباری یا فعالیت کارکنان زن بدون روسری اعلام کرده‌اند. برخی کارکنان نیز از ورود خشونت‌آمیز ماموران اداره اماکن، توهین به زنان و ضرب‌وشتم کارکنان خبر دادند.

با این حال آنچه در هفته‌های اخیر رخ داد، نشان می‌دهد برخورد با کافه‌ها تنها به پایین کشیدن کرکره کسب‌وکارها محدود نمانده و به فضای پیرامون آن‌ها نیز رسیده است. هفتم مرداد، تصاویری از تخریب شبانه جدول‌ها و باغچه‌های مقابل کافه‌های خیابان شیخ سنایی در منطقه ۶ تهران منتشر شد. این اقدام درست پس از پایان پلمب چندروزه کافه‌های این خیابان انجام گرفت و خسارت‌هایی در پیاده‌رو به جا گذاشت.

اکنون خیابان تاریخی ۳۰ تیر تهران نیز با تصمیم شهرداری تهران برای جمع‌آوری سنگفرش‌ها و بازکردن مسیر تردد برای خودروها مواجه است؛ خیابانی که طی سال‌های اخیر به دلیل حضور کافه‌ها، غذاخوری‌ها و تجمع شبانه مردم، به یکی از شناخته‌شده‌ترین پاتوق‌های مرکز تهران تبدیل شده بود.

محمد آقامیری، رئیس کمیته عمران شورای شهر تهران، «ناکامی طرح پیاده‌راه‌سازی» و مشکلات ترافیکی را دلیل برچیدن سنگفرش خیابان‌هایی مانند ۳۰ تیر، بهارستان و ۱۷ شهریور عنوان کرد و گفت پلیس راهور خواهان بازگرداندن این معابر به مسیر سواره‌رو است. او حتی مدعی شد اصطکاک سنگفرش با لاستیک خودروها به خوردگی لاستیک و افزایش آلودگی هوا منجر می‌شود.

با این حال، هم‌زمانی این تصمیم با موج پلمب کافه‌ها، جمع‌آوری میز و صندلی‌ها در فضای باز و تخریب فضای مقابل کافه‌های سنایی درباره صرفا ترافیکی بودن دلیل این تغییرات، تردیدهایی ایجاد کرده است. پیاده‌راه‌ها و کافه‌های آن‌ها برخلاف خیابان‌ها، امکان توقف، گفتگو، معاشرت و شکل‌گیری تجمع‌ مردم را فراهم می‌کنند و حذف چنین فضاهایی عملا ظرفیت حضور جمعی مردم در شهر را کاهش می‌دهد.

از طرفی در سال‌های اخیر، خیابان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های اعتراض سیاسی در ایران بوده است. در اعتراض‌های ملی دی‌ماه ۱۴۰۴، حضور گسترده مردم در خیابان‌ها بار دیگر اهمیت کنترل فضای شهری را برای جمهوری اسلامی ایران آشکار کرد. در چنین شرایطی، تبدیل پیاده‌راه‌های شلوغ به مسیر عبور خودرو، حذف محل‌های مکث و محدود کردن کافه‌هایی که محل معاشرت جوانان‌اند، معنایی فراتر از یک تغییر ساده در طراحی شهری، پیدا می‌کند.

برچیدن سنگفرش‌ خیابان‌های مرکز تهران از جنبه تاریخی نیز موردتوجه قرار گرفته است. سابقه سنگفرش خیابان‌های مرکزی پایتخت به دوره رضاشاه پهلوی بازمی‌گردد که خیابان‌های نادری، جمهوری کنونی و قوام‌السلطنه یا ۳۰ تیر کنونی در فاصله سال‌های ۱۳۱۱ تا ۱۳۱۵ سنگفرش شدند. پروژه سنگفرش و پیاده‌محور کردن برخی از این معابر در دهه ۱۳۹۰ بار دیگر اجرا شد، اما اکنون شهرداری تهران پس از حدود یک دهه در حال بازگرداندن آسفالت به این خیابان‌ها است.

تشدید برخوردها در حالی است که رسانه‌ها و چهره‌های حکومتی نیز طی روزهای اخیر فشار برای اجرای سختگیرانه‌تر حجاب اجباری را افزایش داده‌اند. روزنامه همشهری، وابسته به شهرداری تهران، انتشار تصاویر زنان بدون حجاب اجباری در سواحل کیش، مراکز خرید، کنسرت‌ها و رویدادهای فرهنگی را نشانه «حیازدایی فرهنگی» خواند و خواستار دخالت دادستانی و نیروی انتظامی شد. محمدتقی نقدعلی، نماینده خمینی‌شهر، نیز مدعی شد «برهنگی و بی‌حجابی مانند خوره به جان جامعه افتاده» و اجرای قانون موسوم به «عفاف و حجاب» را مطالبه کرد.

این بازگشت به برخوردهای گسترده تنها چند ماه پس از آن رخ می‌دهد که دستگاه تبلیغاتی جمهوری اسلامی ایران پس از کشتار هزاران نفر از معترضان دی‌ماه، تلاش می‌کرد با انتشار تصاویر کافه‌های شلوغ و زنان بدون حجاب اجباری، تصویری از بازگشت زندگی به روال عادی را ارائه دهد. حالا همان فضاهایی که آن زمان به ویترین عادی‌سازی شرایط تبدیل شده بودند، یکی پس از دیگری پلمب یا محدود شده‌اند.

در این میان، هزینه اقتصادی این سیاست نیز مستقیم به دوش صاحبان کسب‌وکارها و کارکنان آن‌ها قرار می‌گیرد. کافه‌ها و فروشگاه‌هایی که ماه‌های گذشته را با رکود، تورم، کاهش قدرت خرید مردم و قطعی چندماهه اینترنت پشت سر گذاشته‌اند، اکنون ممکن است تنها به دلیل پوشش مشتریان یا کارکنانشان تعطیل شوند و همین موضوع، عملا صاحبان کسب‌وکار را به مسئول اجرای حجاب اجباری تبدیل می‌کند.

کنار هم قرار گرفتن این تحولات، از پلمب کافه‌ها و فروشگاه‌ها در شهرهای مختلف تا تخریب فضای مقابل کافه‌های سنایی و برچیدن سنگفرش خیابان ۳۰ تیر، تصویری از سیاستی گسترده‌تر برای کنترل نه‌فقط پوشش مردم، بلکه شکل حضور آنان در شهر ارائه می‌دهد؛ سیاستی که در آن کافه، پیاده‌رو و پیاده‌راه به دلیل فراهم کردن امکان توقف و معاشرت به مسئله‌ای امنیتی می‌شوند و پاتوق‌زدایی به ابزاری دیگر برای محدود کردن زندگی اجتماعی مردم بدل می‌شود.