تداوم اختلال و کندی سرعت اینترنت در ایران فرسایش روانی شدیدی را به بخش‌های مختلف جامعه تحمیل کرده است. کاربران گزارش می‌دهند نه تنها کیفیت اینترنت بین‌المللی بهبود چندانی نیافته، که دسترسی به بستر «شبکه ملی ارتباطات» نیز با کاهش سرعت و قطعی‌های مکرر همراه است.

اینترنت در ایران دیگر تنها یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه به زیرساخت اصلی زندگی، کسب‌وکار، آموزش، خدمات مالی و نوعی تجارت بدل شده است. تازه‌ترین نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) نیز این واقعیت را تأیید می‌کند.

بر اساس این نظرسنجی، ضریب نفوذ اینترنت در میان افراد بالای ۱۵ سال ایران به ۸۹.۳ درصد رسیده و بیش از نیمی از کاربران اعلام کرده‌اند که معیشت و درآمدشان به فضای مجازی وابسته است. این آمار نشان می‌دهد هر گونه اختلال، کاهش سرعت یا محدودیت دسترسی، دیگر صرفا یک مشکل فنی نیست، بلکه مستقیما بر اقتصاد خانوارها و فعالیت میلیون‌ها نفر تأثیر می‌گذارد.

با این حال، طی ماه‌های اخیر، کاربران همچنان از کیفیت پایین اینترنت، ناپایداری شبکه، کندی و محدودیت دسترسی به بسیاری از سرویس‌های بین‌المللی گلایه دارند. این در حالی است که دولت و وزارت ارتباطات بارها وعده داده‌اند شرایط اینترنت بهبود خواهد یافت و محدودیت‌ها کاهش پیدا می‌کند؛ وعده‌هایی که از نگاه بسیاری از فعالان اقتصادی و کارشناسان هنوز نمود محسوسی ندارد.

اینترنت؛ ستون اصلی اقتصاد دیجیتال

نتایج نظرسنجی ایسپا شاید مهم‌ترین تصویر از جایگاه اینترنت در اقتصاد ایران را ارائه می‌دهد. وقتی بیش از نیمی از کاربران درآمد خود را وابسته به اینترنت می‌دانند، به این معناست که فروشگاه‌های آنلاین، تولیدکنندگان محتوا، شرکت‌های فناوری، برنامه‌نویسان، مترجمان، کارآفرینان و آزادکاران، فعالان حوزه تبلیغات، آموزش آنلاین، گردشگری، حمل‌ونقل اینترنتی و حتی بسیاری از مشاغل سنتی، به کیفیت ارتباطات اینترنتی وابسته‌اند.

در چنین شرایطی، کاهش سرعت یا اختلال‌های مکرر، تنها به معنای تأخیر در باز شدن صفحات اینترنتی نیست، بلکه به معنای کاهش فروش، از دست رفتن مشتری، اختلال در پرداخت‌های بین‌المللی، افزایش هزینه استفاده از فیلترشکن و کاهش بهره‌وری نیروی کار است.

کارشناسان اقتصاد دیجیتال بارها هشدار داده‌اند که اینترنت امروز بخشی از زیرساخت تولید است و هرگونه محدودیت در آن همان اثری را دارد که اختلال در برق، گاز یا حمل‌ونقل بر اقتصاد می‌گذارد.

میثم منتظری، فعال حوزه کسب‌وکارهای نوپا با اشاره به تأثیر مستقیم بی‌ثباتی، قطعی اینترنت و شرایط بحرانی بر فعالیت کسب‌وکارهای نوپا، از تعدیل نیرو در مجموعه‌های متکی به اینترنت خبر داده است. به گفته منتظری، کسب‌وکارهای خصوصی بیش از هر بخش دیگری از تداوم بحران آسیب می‌بینند و نبود زیرساخت‌های پایدار، ادامه فعالیت را برای آنها دشوار کرده است.

در یکی دو ماه اخیر، وزیر ارتباطات و مسئولان دولت بارها از برنامه‌های دولت برای بهبود کیفیت اینترنت، توسعه شبکه و رفع مشکلات سخن گفته‌اند. با این حال، بسیاری از کاربران معتقدند وضعیت اینترنت هنوز به شرایط پیش از محدودیت‌های گسترده بازنگشته است.

مسأله قابل توجه این است که، به گفته احسان چیت‌ساز، معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، تداوم قطعی‌های مکرر و ناپایداری سرعت روزانه ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان خسارت در بر دارد، با این حال مشخص نیست با وجود اذعان به چنین خسارتی چرا وزارت ارتباطات اقدام مؤثری برای حل مشکل اینترنت در ایران نمی‌کند.

از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از سرویس‌های پرکاربرد جهانی همچنان تنها از طریق ابزارهای تغییر نشانی اینترنتی (آی‌پی) در دسترس‌اند؛ موضوعی که علاوه بر تحمیل هزینه اضافی، کیفیت اتصال را نیز کاهش داده است. فعالان حوزه فناوری اطلاعات می‌گویند حتی وقتی محدودیت جدیدی اعمال نمی‌شود، کیفیت شبکه به دلیل استفاده گسترده کاربران از فیلترشکن‌ها، افت قابل توجهی پیدا می‌کند، زیرا بخش مهمی از ترافیک اینترنت به مسیرهای غیرمستقیم هدایت می‌شود.

به گفته کارشناسان، این وضعیت علاوه بر کاربران عادی، شرکت‌های نرم‌افزاری، کسب‌وکارهای نوپا و صادرکنندگان خدمات فناوری را نیز با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است. گستردگی فیلترینگ در ایران و تداوم این رویه مخرب سبب شده که به رغم تأثیرات منفی استفاده از انواع فیلترشکن‌ها بر کیفیت شبکه و امنیت کاربران، نیاز شهروندان ایرانی برای دسترسی به شبکه بین‌المللی استفاده از فیلترشکن‌ها را به امری دائمی بدل کند.

بر اساس یکی از آخرین آمارهای رسمی، ۷۴ درصد کاربران اینترنت در ایران از فیلترشکن استفاده می‌کنند؛ آماری که نشان‌دهنده ناکارآمدی سیاست فیلترینگ در قطع دسترسی کاربران به اینترنت بین‌المللی است. با این حال، همین محدودیت‌ها به شکل‌گیری تجارتی پرسود در زمینه فروش انواع فیلترشکن و سرورهای میانجی (پروکسی‌ها) انجامیده است. برخی از فعالان حوزه فناوری اطلاعات بر این باورند که تداوم وضعیت ناپایدار شبکه و توسعه فیلترینگ حاصل ذی‌نفع بودن و همدستی نهادهای نظامی و دارای قدرت با این شبکه سودآور است.

ایران در رتبه‌های پایین کیفیت اینترنت جهان

بررسی وضعیت سرعت اینترنت ایران در سایت اسپیدتست واقعیتی تلخ را نمایان کرده است و برای نخستین بار به دلیل شدت ناپاداری، قطعی‌های گسترده و اختلال شدید نام ایران از فهرست کشورهای دارای اینترنت تلفن همراه حذف و هیچ داده‌ای در این زمینه منتشر نشده است.

سقوط رتبه ایران در سرعت اینترنت به رتبه ۱۳۷ جهان عمق بحران را نشان می‌دهد و باید گفت آنچه کاربران ایرانی از آن برخوردارند فاصله بسیار زیادی با مفهوم اینترنت در جهان دارد.

کارشناسان تأکید می‌کنند که سرعت تنها بخشی از مسأله است، زیرا شاخص‌هایی مانند پایداری اتصال، میزان تأخیر (Latency)، کیفیت دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی و میزان فیلترینگ نیز بر عملکرد واقعی کاربران تأثیرگذارند.

برآورد دقیق خسارت اقتصادی ناشی از محدودیت‌های اینترنت آسان نیست، اما در سال‌های اخیر نهادهای تخصصی گزارش‌های متعددی منتشر کرده‌اند. مریم میرزایی، پژوهشگر اقتصاد دیجیتال، معتقد است محدودسازی اینترنت تنها بر بخش خصوصی تأثیر نمی‌گذارد و خود دولت نیز با کاهش کارایی خدمات الکترونیکی، کند شدن فرایندهای اداری، اختلال در تبادل اطلاعات و کاهش درآمدهای مالیاتی ناشی از رکود کسب وکارها مواجه می‌شود. بنابراین، هزینه این سیاست در نهایت بر کل اقتصاد و حتی نظام حکمرانی تأثیر می‌گذارد.

به گفته میرزایی، تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که اینترنت دیگر یک کالای لوکس یا صرفا ابزار سرگرمی نیست، بلکه بخشی از سرمایه ملی و زیرساخت توسعه اقتصادی است. همان گونه که هیچ کشوری برای حل یک بحران، شبکه برق یا نظام بانکی خود را برای مدت طولانی متوقف نمی‌کند، تصمیم درباره اینترنت نیز باید با در نظر گرفتن آثار اقتصادی، اجتماعی و معیشتی آن اتخاذ شود.

انجمن تجارت الکترونیک تهران و سازمان نظام صنفی رایانه‌ای در گزارش‌های مختلف اعلام کرده‌اند که محدودیت‌های اینترنت موجب کاهش فروش شرکت‌های آنلاین، افت سرمایه‌گذاری، مهاجرت نیروی انسانی متخصص و کاهش صادرات خدمات فناوری شده است.

این انجمن اعلام کرده است حدود ۸۰ درصد کسب و کارهای اینترنتی از افت بیش از ۵۰ درصدی فروش خود خبر داده‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهد قطعی ابزارهای ارتباطی مانند اینترنت و پیامک، بر فروش، جریان نقدینگی و تداوم فعالیت اقتصادی کسب‌وکارها اثر مستقیم می‌گذارد.

همچنین برخی برآوردهای کارشناسی منتشرشده در سال‌های اخیر، خسارت ناشی از اختلال‌ها و محدودیت‌های گسترده اینترنت را روزانه صدها میلیارد تومان و در برخی دوره‌ها حتی بیش از این تخمین زده‌اند، هرچند میزان دقیق آن بسته به شدت محدودیت‌ها و بازه زمانی متفاوت است.

نارضایتی عمومی؛ از زندگی روزمره تا فعالیت اقتصادی

گلایه از وضعیت اینترنت دیگر محدود به فعالان حوزه فناوری نیست. کاربران عادی نیز از کندی پیام‌رسان‌ها، اختلال در تماس‌های تصویری، دشواری دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی و افزایش هزینه خرید فیلترشکن شکایت دارند.

طی هفته‌های اخیر، در شبکه‌های اجتماعی و گزارش‌های رسانه‌ای بارها موضوع کاهش کیفیت اینترنت و ناپایداری شبکه مطرح شده است. بسیاری از صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین می‌گویند با اینکه اینترنت به طور کامل قطع نیست، کاهش کیفیت ارتباط عملا بخشی از فعالیت روزانه را مختل کرده است.

کارشناسان معتقدند بی‌ثباتی در دسترسی به اینترنت، علاوه بر خسارت مالی، اعتماد سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی به اقتصاد دیجیتال ایران را نیز کاهش داده است.

دولت همچنان بر بهبود کیفیت اینترنت و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی تأکید می‌کند، اما تجربه ماه‌های اخیر نشان داده است که بخش بزرگی از مطالبات کاربران، به‌ویژه در حوزه دسترسی پایدار و رفع محدودیت‌ها، هنوز محقق نشده است.

در شرایطی که طیف وسیعی از جمعیت ایران نیاز مداوم و روزانه به اینترنت بین‌المللی دارند و معیشت میلیون‌ها نفر به آن گره خورده است، هر روز تأخیر در برطرف کردن مشکلات این حوزه، صرفا یک مسأله ارتباطی نیست، بلکه مستقیما بر رشد اقتصادی، اشتغال، سرمایه‌گذاری و رضایت عمومی تأثیر می‌گذارد و می‌تواند به بحرانی امنیتی برای جمهوری اسلامی ایران بدل شود.