دولت دونالد ترامپ با یکی از مهم‌ترین توافق‌های هسته‌ای سال‌های اخیر موافقت کرده است که به شرکت‌های آمریکایی اجازه می‌دهد در توسعه برنامه هسته‌ای غیرنظامی عربستان سعودی مشارکت و راه را برای ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای در این کشور هموار کنند.

همکاری هسته‌ای آمریکا با کشورهای دیگر بر اساس ماده ۱۲۳ قانون انرژی اتمی ایالات متحده مصوب سال ۱۹۵۴ انجام می‌شود. به همین دلیل، این نوع توافق‌ها به «توافق ۱۲۳» شهرت دارند و چارچوب قانونی انتقال فناوری، تجهیزات، سوخت هسته‌ای، دانش فنی و مشارکت شرکت‌های آمریکایی را در ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای کشورهای دیگر مشخص می‌کنند. بدون امضای این توافق، شرکت‌های آمریکایی اجازه همکاری هسته‌ای با یک کشور خارجی را ندارند.

عربستان سعودی سال‌ها است اعلام کرده که قصد دارد در چارچوب برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» بخشی از برق موردنیازش را از طریق انرژی هسته‌ای تولید کند تا وابستگی اقتصاد این کشور به نفت کاهش یابد. ریاض برنامه ساخت چند نیروگاه هسته‌ای را دنبال می‌کند که ارزش آن ده‌ها میلیارد دلار براورد می‌شود و شرکت‌های آمریکایی، روسی، چینی و کره‌ای برای مشارکت در رقابت‌اند. دولت ترامپ نیز می‌کوشد با این توافق، سهم اصلی این بازار را در اختیار شرکت‌های آمریکایی قرار دهد.

دلیل اصلی خبرساز شدن این رخداد تفاوت این توافق با توافق هسته‌ای آمریکا و امارات متحده عربی است. امارات در سال ۲۰۰۹ پذیرفت که هرگز در خاک خود اورانیوم غنی نکند و سوخت مصرف‌شده را نیز بازفراوری نکند. تعهدی که در ادبیات کنترل تسلیحات به «استاندارد طلایی» مشهور شد، اما منابع آگاه به خبرگزاری‌هایی مانند رویترز و وال‌استریت ژورنال می‌گویند توافق جدید با عربستان سعودی چنین محدودیتی ندارد. به عبارت دیگر، ریاض از پیش متعهد نشده است که از غنی‌سازی اورانیوم صرف‌نظر کند. همچنین پروتکل الحاقی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز در متن توافق وجود ندارد.

برای عربستان سعودی، این توافق تنها به معنای ساخت چند نیروگاه هسته‌ای نیست، بلکه گامی مهم در مسیر اجرای برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰ و کاهش وابستگی اقتصاد این کشور به درآمدهای نفتی به شمار می‌رود. انتقال فناوری، جذب سرمایه‌گذاری خارجی، ایجاد هزاران فرصت شغلی و توسعه صنایع پیشرفته از مهم‌ترین دستاوردهای اقتصادی این همکاری خواهد بود.

این توافق همچنین نشان می‌دهد در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران با تشدید تنش‌های نظامی و رویارویی مستقیم با آمریکا با تحریم‌های بیشتر و فشارهای اقتصادی مواجه شده است، عربستان سعودی با حفظ روابط راهبردی با واشنگتن و گسترش همکاری‌های اقتصادی و فناورانه، در حال جذب سرمایه، فناوری و پروژه‌های چند ده میلیارد دلاری است و این مسیر می‌تواند جایگاه این کشور را به‌عنوان یکی از قطب‌های جدید انرژی و فناوری در خاورمیانه بیش‌ازپیش تقویت کند.

دولت دونالد ترامپ این توافق را بخشی از راهبرد جدید واشنگتن در خاورمیانه می‌داند. از نگاه کاخ سفید، حضور شرکت‌های آمریکایی در صنعت هسته‌ای عربستان سعودی، هم درآمد قابل‌توجهی برای اقتصاد آمریکا ایجاد می‌کند، هم نفوذ واشنگتن را بر برنامه هسته‌ای ریاض افزایش می‌دهد و هم مانع از آن می‌شود که چین یا روسیه در این پروژه‌های راهبردی، جای آمریکا را بگیرند.

مقام‌های آمریکایی همچنین تاکید کرده‌اند که حضور مستقیم شرکت‌های ایالات متحده، امنیت و استانداردهای فنی برنامه هسته‌ای عربستان سعودی را تضمین خواهد کرد.

از سوی دیگر زمان‌بندی این توافق باعث شد بسیاری آن را با تنش‌های اخیر میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران مرتبط بدانند. جنگ اخیر میان دو کشور و همچنین مذاکرات هسته‌ای سال‌های اخیر، عمدتا بر سر موضوع غنی‌سازی اورانیوم ایران شکل گرفت. اکنون برخی تحلیلگران معتقدند هم‌زمانی این توافق با تنش‌های اخیر میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران و افزایش ناامنی در منطقه، در تصمیم واشنگتن برای تعمیق همکاری راهبردی با عربستان سعودی بی‌تاثیر نبوده است.

در مقابل، دولت ترامپ استدلال می‌کند که برنامه هسته‌ای عربستان سعودی در چارچوب همکاری رسمی با آمریکا و تحت نظارت‌های بین‌المللی توسعه خواهد یافت و از این رو با برنامه جمهوری اسلامی ایران تفاوت اساسی دارد.

بر اساس قانون آمریکا، این توافق اکنون باید برای بررسی به کنگره ارسال شود. نمایندگان ۹۰ روز فرصت خواهند داشت آن را بررسی کنند و در صورت مخالفت، با تصویب قطعنامه، مانع اجرایی شدن آن شوند. هرچند با توجه به امکان وتو رئیس‌جمهوری آمریکا، متوقف کردن توافق به اکثریت دو‌سوم هر دو مجلس نیاز دارد و از نظر سیاسی کار آسانی نخواهد بود.

در صورت نهایی شدن این توافق، عربستان سعودی به یکی از مهم‌ترین شرکای هسته‌ای آمریکا در خاورمیانه تبدیل خواهد شد؛ توافقی که علاوه بر سود اقتصادی سرشار برای هردو طرف، می‌تواند توازن قدرت و رقابت هسته‌ای در منطقه را نیز وارد مرحله‌ای تازه کند.