رویترز به نقل از منابعی که آنها را نزدیک به مذاکرات توصیف کرده و نام آنها را اعلام نکرده، گزارش داد مذاکرهکنندگان آمریکا و جمهوری اسلامی در نیویورک در حال بررسی مسیری مرحلهای برای خروج از جنگ هستند که بر اساس آن، تهران تنگه هرمز را بازگشایی و واشنگتن محاصره اقتصادی جمهوری اسلامی را لغو خواهد کرد.
تنگه هرمز به محور اصلی چانهزنیها برای پایان دادن به درگیری نزدیک به هفتماهه تبدیل شده است. تهران خواستار کاهش فشار ناشی از محاصره آمریکا است؛ محاصرهای که اقتصاد این کشور را تحت فشار قرار داده و واشنگتن نیز خواهان عبور آزادانه کشتیها از این مسیر حیاتی انتقال نفت در جهان است که اکنون از سوی تهران مسدود شده است.
به گفته دو منبع ایرانی، دو مقام منطقهای و دو منبع دیپلماتیک غربی که با رویترز گفتوگو کردند، مذاکرات با مانع بزرگی روبهرو است، زیرا هیچیک از دو طرف نمیخواهد نخستین طرفی باشد که اهرم فشار خود را واگذار میکند. با این حال، در موضع جمهوری اسلامی این درک وجود دارد که ادامه رویارویی هزینه اقتصادی سنگینی خواهد داشت.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی گفت محتملترین راه برای پایان دادن به بنبست، دستیابی به توافقی مرحلهای است که بر اساس آن، تهران در ازای لغو محاصره اقتصادی از سوی آمریکا، اجازه کشتیرانی از تنگه هرمز را بدهد و تهران احتمالا به داراییهای مسدودشده خود نیز دسترسی پیدا کند.
او در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «یک راه پیش رو این است که بحران را مرحلهبهمرحله حل کنیم. مرحله نخست پایان دادن به محاصره و بازگشایی هرمز خواهد بود.»
منابع گفتند این امر مستلزم آن است که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، پس از فروپاشی تفاهم قبلی در ماه ژوئیه، یک راهحل موقت دیگر را بپذیرد. بنابراین، چالش اصلی مذاکرهکنندگان فقط ترسیم یک توافق نیست، بلکه تضمین این موضوع نیز هست که امتیازهای دادهشده آنقدر دوام داشته باشند که هر دو طرف بتوانند به آن اعتماد کنند.
ترامپ گفته است فکر میکند آمریکا و جمهوری اسلامی میتوانند پس از انتخابات میاندورهای کنگره در ۳ نوامبر به توافق برسند. یک مقام ارشد اروپایی گفت جمهوری اسلامی «فهرستی بسیار طولانی از خواستهها» دارد.
یک مقام کاخ سفید گفت: «تهران برای دستیابی به توافق ناامید است، اما ترامپ همه اهرمها را در اختیار دارد و هر تصمیمی را که به نفع آمریکا باشد اتخاذ خواهد کرد.»
این مقام گفت ترامپ همچنان «در شرایط مناسب آماده گفتوگو» است، اما نیازی به مذاکره ندارد و آمریکا با در اختیار داشتن کنترل تنگه هرمز و در شرایطی که اقتصاد جمهوری اسلامی «در حال فروپاشی» است، در «موضع بسیار قدرتمندی» قرار دارد.
این مقام گفت «تحریمهای خردکننده» و «یکی از موفقترین محاصرههای تاریخ» اقتصاد ایران را فلج کرده و این کشور را کاملا ورشکسته کرده است. به گفته او، ترامپ ترجیح میدهد اجازه دهد «فروپاشی اجتنابناپذیر جمهوری اسلامی» رخ دهد تا اینکه اجازه دهد تهران او را «بازی دهد».
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، گفت از نظر او احتمال دستیابی به توافق پیش از انتخابات تنها ۳۰ درصد است، اما هر دو طرف ممکن است دلایل قویتری برای توافق پیش از انتخابات میاندورهای داشته باشند تا پس از آن.
اهرم فشار؛ مانعی بر سر راه توافق؟
به نوشته رویترز، اهرم فشاری که واشنگتن و تهران را دوباره پای میز مذاکره کشانده است، میتواند سازش را نیز دشوارتر کند.
واشنگتن کنترل فشاری را در اختیار دارد که بیشترین آسیب را به تهران وارد میکند و تهران نیز کنترل دسترسی به یک گلوگاه حیاتی انرژی را در دست دارد. هیچیک از دو طرف نمیخواهد این اهرم فشار را بدون دریافت چیزی ملموس در مقابل آن واگذار کند.
این موضوع به این معناست که انتخابات میاندورهای ممکن است بیش از آنکه ضربالاجلی برای دیپلماسی باشد، مهلتی برای حفظ شرایطی باشد که تلاشهای دیپلماتیک را امکانپذیر میکند. اگر واشنگتن و تهران نتوانند پیش از انتخابات میاندورهای اهرمهای فشار خود را به توافق تبدیل کنند، با افزایش خطر تشدید تنش، پنجره دیپلماسی ممکن است محدودتر شود.
این مقام جمهوری اسلامی گفت تهران حتی همزمان با تلاش برای یافتن راهی دیپلماتیک برای خروج از درگیری، خود را برای احتمال ازسرگیری جنگ با واشنگتن آماده میکند و آمریکا را متهم کرد که از محاصره اقتصادی و تهدید به استفاده از زور بهعنوان ابزارهای اعمال فشار استفاده میکند.
او گفت: «انگشتان ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند چه کاری باید انجام دهند، اما به دلیل خواستههای بیش از حد آنها، احتمال اینکه دیپلماسی بتواند این مسئله را حل کند، بسیار پایین است.»
منابع منطقهای به رویترز گفتند تهران آماده است مطالبه دریافت هزینه عبور از تنگه هرمز را از توافق اصلی کنار بگذارد و آن را در یک پیوست جداگانه مطرح کند، زیرا پایان دادن به محاصره به اولویتی فوریتر تبدیل شده است.
منابع منطقهای گفتند کشورهای حوزه خلیج فارس با پیشنهاد دریافت هزینه عبور مخالفت کردهاند. هرگونه توافقی موقت خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی موضع جمهوری اسلامی نیست.
آمریکا فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را تشدید کرده و تحریمهای جدیدی را بر محاصرهای افزوده است که صادرات نفت جمهوری اسلامی، یکی از منابع مهم ارز خارجی این کشور، را قطع کرده است.
آمریکا در همین ماه شرکتهای هواپیمایی تجاری باقیمانده جمهوری اسلامی و شبکههای پشتیبان آنها را هدف قرار داد؛ اقدامی که بخشی از کارزار قطع شریانهای اقتصادی تأمینکننده حکومت و سپاه پاسداران است. ترامپ هشدار داده است که اگر تهران به توافق نرسد، اقتصاد این کشور ممکن است «بپوسد».
این مقام گفت: «تمرکز اصلی جمهوری اسلامی اعمال عوارض در هرمز نیست، بلکه حفظ کنترل اداری خود بر این آبراه است. جمهوری اسلامی ممکن است حاضر باشد مسئله عوارض را به تعویق بیندازد، اما از کنترل اداری بر تنگه دست نخواهد کشید.»
در مرکز دیپلماسی در نیویورک، یک تنش اساسی وجود دارد: واشنگتن میخواهد فشار به امتیازدهی منجر شود، تهران میخواهد پیش از دادن امتیاز، فشار برداشته شود و کشورهای حوزه خلیج فارس میخواهند درگیری بدون آنکه آبراههای راهبردی منطقه به اهرمهای دائمی چانهزنی تبدیل شوند، پایان یابد.
نگرانی از ادامهدار شدن درگیری
به گزارش رویترز، رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک خواستار روشن شدن اهداف نهایی واشنگتن پس از انتخابات میاندورهای شدند؛ از جمله اینکه آیا در صورت امتناع جمهوری اسلامی از بازگشت به مذاکرات، آمریکا بار دیگر اقدام نظامی انجام خواهد داد یا نه.
به گفته منابع منطقهای، آنها مخالفت جمعی خود را با هرگونه کنترل جمهوری اسلامی بر تنگه هرمز اعلام کردند و گفتند آزادی کشتیرانی باید احیا شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزاری برای اعمال فشار علیه کشورهای حوزه خلیج فارس تبدیل شود.
با این حال، رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس همزمان با هشدارهای خود درباره هرمز، بهشدت خواستار کاهش تنش و یک روند سیاسی شدهاند؛ موضوعی که نشاندهنده عزم منطقه برای دور ماندن از هرگونه درگیری بیشتر میان آمریکا و جمهوری اسلامی است.
ابتسام الکَتبی، رئیس اندیشکده مرکز سیاست امارات مستقر در ابوظبی، گفت: «هنوز مشخص نیست هدف نهایی ترامپ چیست یا جایگزین کارزار فشار چه خواهد بود.»
او گفت: «در مقابل، ایرانیها میدانند چه میخواهند. آنها با استفاده از هرمز و بابالمندب، با هدفی روشن در حال تغییر شکل دادن به چشمانداز منطقه هستند، در حالی که واشنگتن هنوز نقشه راه خود را مشخص نکرده است.» او به تنگه بابالمندب اشاره کرد که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند.
این ابهام همچنین بر محاسبات تهران تأثیر گذاشته است. دنی سیترینوویتس، تحلیلگر منطقهای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع اساسی هیچیک از دو طرف را تغییر نداده است و تا زمانی که جمهوری اسلامی معتقد باشد ترامپ میخواهد پیش از انتخابات میاندورهای از تشدید گستردهتر تنش جلوگیری کند، بعید است عقبنشینی کند.
