فوتبال برای میلیونها نفر در سراسر جهان چیزی فراتر از یک ورزش است، اما در دو کشور از سه میزبان جام جهانی ۲۰۲۶ حتی نام دیگری هم دارد. در ایالات متحده و کانادا این ورزش را «ساکر» مینامند؛ واژهای که سالهاست این پرسش را مطرح کرده است که ریشهاش چیست و چرا تنها در برخی کشورها رایج است.
مارگاریتا رودریگز، خبرنگار سرویس جهانی بیبیسی، در گزارشی به ریشه تاریخی واژه «ساکر» میپردازد و توضیح میدهد که این اصطلاح نه در آمریکای شمالی، بلکه در انگلستان متولد شده است.
استفان شیمانسکی، استاد بازنشسته دانشگاه میشیگان، میگوید در دوران کودکی و نوجوانیاش در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در انگلستان، استفاده از واژه «ساکر» کاملا عادی بود و حساسیتی که امروز درباره آن وجود دارد مطرح نبود. او میگوید وقتی بچه بودم، در انگلستان واژه «ساکر» کاملا پذیرفتهشده بود و بعدها که با بحث «فوتبال» در برابر «ساکر» روبهرو شدم، برایم عجیب بود. همین موضوع باعث شد او سراغ دوستان و همنسلانش برود تا مطمئن شود برداشتش اشتباه نبوده است.
او میگوید از دوستانم میپرسیدم یادتان هست؟ نکند فقط خاطرهای اشتباه در ذهنم مانده باشد؟ آیا آن زمان کسی با این واژه مسئله داشت؟ تقریبا همه یک نظر داشتند؛ در دهه ۱۹۷۰ به نظر نمیرسید کسی به استفاده از کلمه «ساکر» حساس باشد.
همین کنجکاوی، شیمانسکی را به تحقیق درباره منشا این واژه تشویق کرد.
زمانی که فوتبال ورزشی اشرافی بود
به گفته شیمانسکی، فوتبال در سالهای نخست شکلگیری، ورزش طبقات مرفه و اشرافی بریتانیا بود. او میگوید: «افرادی که در سال ۱۸۶۳ اتحادیه فوتبال انگلستان را تاسیس کردند، فارغالتحصیلان دانشگاه آکسفورد بودند که در مدارس ممتاز و خصوصی تحصیل کرده بودند.»
جان ام. کانینگهام نیز در دایرةالمعارف بریتانیکا نوشته است فوتبالی که بر اساس قوانین اتحادیه فوتبال برگزار میشد «اسوسیشن فوتبال» (Association Football) یا «فوتبال انجمنی» نام داشت. این عنوان برای تمایز آن از ورزش محبوب دیگر یعنی «فوتبال راگبی» به کار میرفت. شیمانسکی میگوید: «در آن زمان دو بازی وجود داشت؛ یکی فوتبال راگبی و دیگری فوتبال انجمنی.»
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
از «بِرِکر» و «راگر» تا «ساکر»
در دهههای ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰، میان دانشجویان ثروتمند دانشگاههای بریتانیا رسم بود که واژهها را کوتاه کنند و به انتهای آنها پسوند «اِر» (er-) بیفزایند و به این ترتیب نوعی زبان عامیانه بسازند. برای مثال، به جای «برکفست» (Breakfast) یا صبحانه، از واژه «بِرِکر» (Brekker) استفاده میکردند. همین الگو درباره راگبی نیز به کار رفت و واژه «راگر» (Rugger) از آن ساخته شد.
اما «ساکر» چگونه شکل گرفت؟
به گفته شیمانسکی، درباره منشا دقیق این واژه هنوز اتفاق نظر وجود ندارد، هرچند نظریهای وجود دارد که بیش از بقیه پذیرفته است. به گفته او، دانشجویان آکسفورد «ساک» (Soc) را از واژه «اسوسیشن» (Association) برداشتند و با افزودن پسوند «اِر» واژه «ساکر» (Soccer) را ساختند.
بهگفته او هیچکس نمیتواند با قطعیت بگوید دقیقا این واژه چگونه شکل گرفته است، اما تقریبا همه بر سر یک موضوع اتفاق نظر دارند؛ اینکه «ساکر» در دانشگاه آکسفورد متولد شده است. منابع تاریخی فراوانی هم وجود دارد که نشان میدهد این واژه را دانشجویان همان دانشگاه ابداع کردهاند.
فوتبال راهی آمریکای شمالی شد
اندی میچل، تاریخنگار ورزش، میگوید دستکم سه نمونه مستند از بهکار رفتن واژههای «فوتبال» یا «ساکر» در نشریات مدارس مناطق مختلف انگلستان در اواخر سال ۱۸۸۵ وجود دارد. میچل در وبلاگ خود با نام «تاریخ ورزش اسکاتلند» مینویسد به گمان من، واژههای «ساکر» و «راگر» پیش از آن نیز در گفتار روزمره رواج داشتند و احتمالا همان سال، یعنی ۱۸۸۵، در نشریهای دیگر که هنوز ردی از آن پیدا نشده است، به چاپ رسیدهاند.» با گذشت زمان، واژه Socker بهتدریج از چرخه استفاده خارج شد اما Soccer ماندگار شد.
همزمان با گسترش فوتبال به دیگر قارهها، این واژه نیز سفر کرد و امروز در کشورهای استرالیا، نیوزیلند، آفریقای جنوبی و کانادا همچنان به کار میرود.
در ایالات متحده اما واژه «فوتبال» (Football) به فوتبال آمریکایی اشاره دارد.
شیمانسکی میگوید: «همه اینها به هم مرتبطند. فوتبال آمریکایی تکامل راگبی است، اما در عین حال عناصری از فوتبال را نیز در خود دارد.» او میافزاید: «این دو ورزش را میتوان پسرعموهای نزدیک یکدیگر دانست. به همین دلیل، فوتبال آمریکایی درست در همان دورهای محبوب شد که واژه ساکر در دهههای ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ ابداع شد.»
با اینکه روزنامههای بریتانیایی بهتدریج استفاده از واژه فوتبال را ترجیح دادند، پژوهش شیمانسکی و همکارش، سیلکهـماریا واینک، نشان میدهد که رسانههای بریتانیا تا اواخر دهه ۱۹۸۰ همچنان از واژه «ساکر» (Soccer) استفاده میکردند.
با این حال، با گذشت زمان «فوتبال» به اصطلاح غالب در میان بریتانیاییها بدل شد. شیمانسکی میگوید این موضوع هنوز هم در کلاسهای دانشگاه مطرح میشود. او میگوید که دانشجویان آمریکایی معمولا وقتی از واژه «ساکر» استفاده میکنند، عذرخواهی میکنند و میگویند: «ببخشید، منظورم فوتبال بود»، چون تصور میکنند بریتانیاییها به این موضوع حساساند.
او با خنده اضافه میکند: «البته حق هم دارند، بعضی از بریتانیاییها واقعا روی این موضوع حساساند.» شیمانسکی در پایان میگوید: «به نظرم این عذرخواهی بسیار مودبانه است، اما همیشه به آنها میگویم: ساکر هم یک واژه انگلیسی است، با خیال راحت از آن استفاده کنید.»
