لغو پروازهای بین‌المللی «از» و «به» مقصد ایران که پس از تنش‌های منطقه‌ای و جنگ جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل آغاز شد، به‌رغم گذشت بیش از دو ماه از برقراری آتش‌بس همچنان ادامه دارد. طی این مدت، هزاران ایرانی برای ورود به کشور یا خروج از آن مجبور شدند مسیرهای طولانی، پیچیده و پرهزینه‌ای را انتخاب کنند. از سفرهای زمینی چندین‌ساعته تا مرزهای ترکیه گرفته تا خرید دو یا چند بلیت جداگانه برای رسیدن به مقصد نهایی با عبور از شهرهایی مانند وان، استانبول و آنکارا.  

این وضعیت، اگرچه برای مسافران ایرانی، افزایش هزینه، اتلاف وقت و دردسرها و دشواری‌های فراوان به همراه دارد، در آن سوی مرز برای ترکیه فرصت اقتصادی کم‌سابقه‌ای ایجاد کرده است. در میان شهرهای مرزی، وان به کانون جابه‌جایی مسافران ایرانی بدل شده است.

مسافرانی که در میان راه پیش از رسیدن به مقصد نهایی وارد این شهر می‌شوند ناچارند از خدمات محلی مانند اقامت، غذا، حمل و نقل و صرافی استفاده کنند. به این ترتیب، هم آمار رسمی و هم گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که طی این مدت از رانندگان تاکسی و شرکت‌های حمل‌ونقل گرفته تا هتل‌داران، آژانس‌های مسافرتی، فروشندگان بلیط و حتی کسب‌وکارهای کوچک در ترکیه از موج تازه مسافران ایرانی سود بردند.

رشد ترافیک هوایی در شهر مرزی وان

مسافران ایرانی در حال حاضر برای سفر از ایران به اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان یا بالعکس، به دلیل اختلال در پروازهای بین‌المللی و محدودیت مسیرهای هوایی، ناچارند ابتدا به یکی از کشورهای همسایه، عمدتا ترکیه یا ارمنستان بروند و سپس از آنجا سفرشان را ادامه دهند.

در میان این مسیرها، شواهد و آمارها نشان می‌دهد که ترکیه به مهم‌ترین دروازه ترانزیتی ایرانیان تبدیل شده است. رشد ترافیک هوایی در شهر مرزی وان، یکی از نزدیک‌ترین شهرهای ترکیه به ایران، این فراوانی را آشکار می‌کند. بر اساس آمار رسمی سازمان فرودگاه‌های دولتی ترکیه در ماه مه ۲۰۲۶، تعداد مسافران فرودگاه وان به ۱۴۷ هزار و ۶۰۰ نفر رسید، در حالی که این رقم در ماه مشابه سال قبل برابر با ۱۰۳ هزار و ۹۴۳ نفر بود. به این ترتیب، تعداد مسافران این فرودگاه در مقایسه با ماه مشابه سال قبل حدود ۴۲ درصد افزایش یافته است.

این روند پیش از ماه مه نیز مشاهده شد. در آوریل ۲۰۲۶ شمار مسافران فرودگاه وان به ۱۴۳ هزار و ۹۰۱ نفر رسید، در حالی که در آوریل سال قبل، این رقم ۱۳۲ هزار و ۴۶۸ نفر بود. همچنین در مارس ۲۰۲۶ نیز تعداد مسافران نسبت به مارس سال قبل حدود ۲۸ درصد افزایش یافت.

بررسی آمارهای تجمیعی نیز همین روند را تایید می‌کند. در مجموع پنج ماه نخست سال ۲۰۲۶، فرودگاه وان میزبان ۷۱۶ هزار و ۷۵۷ مسافر بود، در حالی که در دوره مشابه سال قبل این رقم ۶۳۰ هزار و ۸۹۵ نفر ثبت شده بود. به بیان دیگر، تنها در پنج ماه نخست سال جاری میلادی نزدیک به ۸۶ هزار مسافر بیش از سال گذشته به این فرودگاه وارد شده‌اند.

این افزایش مسافر در حالی است که فرودگاه وان عملا یک فرودگاه داخلی است و عمده پروازهای آن به شهرهای بزرگ ترکیه مثل آنکارا و استانبول است. با این حال، شرکت‌های هواپیمایی ترکیه بلیت‌های بین‌المللی خود به مقصد و مبدا این شهر را در قالب مسیرهایی با یک یا چند توقف عرضه می‌کنند.

مخاطره پرواز در آسمان ایران

در شرایط کنونی، مسافرانی که قصد سفر «به» یا «از» اروپا یا آمریکای شمالی را دارند، عملا با دو گزینه روبه‌رو هستند. گزینه نخست خرید دو بلیت جداگانه است؛ یعنی پرواز از مبدا به یکی از کشورهای همسایه ایران و سپس خرید بلیتی دیگر برای ادامه مسیر به تهران یا برعکس. گزینه دوم نیز سفر هوایی به یکی از شهرهای مرزی ترکیه و ادامه مسیر به شکل زمینی تا ایران یا بالعکس است.

با این حال، شواهد نشان می‌دهد که بسیاری از مسافران گزینه دوم را ترجیح می‌دهند. یکی از دلایل اصلی این انتخاب، بی‌ثباتی وضعیت حریم هوایی ایران است. از زمان آغاز درگیری‌ها، آسمان ایران چندین بار به‌صورت ناگهانی و بدون اطلاع قبلی بسته شده و حتی در دوره‌ آتش‌بس نیز محدودیت‌های پروازی به‌طور کامل برطرف نشده است. در برخی روزها آسمان بخش‌های غربی و مرکزی کشور به دلیل پروازهای غیرنظامی بسته مانده و در برخی دیگر، پروازها تنها در ساعات مشخصی مجاز بوده‌اند. این شرایط برنامه‌ریزی سفر را برای شرکت‌های هواپیمایی و مسافران با دشواری جدی مواجه کرده است.

عامل مهم دیگر، هزینه سفر است. بازار پروازهای ایران پیش از جنگ نیز تحت فشار قرار داشت. پس از آنکه اتحادیه اروپا ایران‌ایر را تحریم کرد و پروازهای مستقیم میان ایران و اروپا متوقف شد، ترکیه، قطر و امارات به اصلی‌ترین مسیرهای ترانزیتی ایرانیان تبدیل شدند. در نتیجه، قیمت بلیت در برخی مسیرهای پرتقاضا، از جمله تهران–استانبول، افزایش چشمگیری یافت و حتی از حدود پنج میلیون تومان به بیش از ۱۰ میلیون تومان رسید.

اکنون جنگ و محدودیت‌های جدید پروازی این وضعیت را تشدید کرده است. در چنین شرایطی، مسافری که قصد خرید بلیت «اروپا – استانبول – تهران» یا برعکس را دارد، باید بخش دوم سفر خود را به پروازی گره بزند که ممکن است لغو شود و سرگردانی و تحمیل هزینه‌های بیشتر برای آنان در پی داشته باشد. به همین دلیل، بیشتر مسافران ترجیح می‌دهند، فاصله ترکیه تا ایران را از طریق مرزهای زمینی طی کنند.

بررسی قیمت‌ بلیت‌ها و هزینه‌های سفر زمینی «به‌» یا «از» شهر وان نیز نشان می‌دهد که برای مثال نرخ متوسط بلیت پرواز مستقیم پاریس به استانبول در تاریخ یکم ژوئیه بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ یورو است. همچنین نرخ متوسط بلیت برلین به استانبول در همین تاریخ حدود ۲۰۰ یورو بوده است.

نرخ متوسط بلیت استانبول به تهران در یکم ژوئیه بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ یورو و تنها با ایرلاین‌های داخلی ایران امکان‌پذیر است.

بنابراین مسافری که بخواهد با دو پرواز از برلین یا پاریس به تهران برسد باید دست‌کم۵۰۰ یور هزینه کند. هرچند متوسط نرخ بلیت از اروپا به شهر وان با یک بار توقف در استانبول هم در همین محدوده قیمتی است، اما خطر کمتری دارد، هرچند که طولانی‌تر و خسته‌کننده‌تر است.

سرگردانی ایرانیان در مرزهای زمینی

ایرانیان برای سفر زمینی به ترکیه از سه مرز رسمی در استان آذربایجان غربی عبور می‌کنند: مرز بازرگان (ماکو) که قدیمی‌ترین و مجهزترین مرز و شبانه‌روزی است و مسیر اصلی اتوبوس‌ها و خودروهای شخصی به مقصد شهرهای بزرگی چون استانبول و آنکارا. مرز سرو (ارومیه) که در مجاورت استان هاکاری ترکیه قرار دارد و مرز رازی (کاپی‌کوی) که به دلیل فاصله ۹۰ کیلومتری تا شهر وان، اصلی‌ترین و محبوب‌ترین راه برای مسافران هوایی است.

این گذرگاه مرزی از شروع جنگ جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل تاکنون، مهم‌ترین مسیر اتصال ایرانیان به سایر نقاط جهان بوده است.  

آمار رسمی وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه از مرز کاپی‌کوی نشان می‌دهد در فوریه ۲۰۲۶ تعداد ورودی‌های خارجی به وان از مسیر کاپی‌کوی به ۶۰ هزار و ۱۱۹ نفر رسیده که در برابر ۴۹ هزار و ۸۱ نفر در فوریه سال قبل، رشدی بالغ بر ۲۲ درصد داشته است.

همچنین از یکم مارس تا هشتم آوریل ۲۰۲۶ که جنگ جریان داشت، در حالی‌که ۵۸ هزار و ۲۹۵ نفر از این مرز وارد ترکیه شدند، ۴۳ هزار و ۵۴۴ نفر نیز در همین بازه به ایران بازگشتند؛ آماری که نشان‌دهنده یک جابه‌جایی دوسویه و اضطراری و فراتر از سفرهای معمول به قصد گردشگری است.

به همین ترتیب در ماه آوریل ۲۰۲۶ نیز تعداد ورودی‌های خارجی از کاپی‌کوی به ۶۰ هزار و ۵۶۶ نفر رسید، حال آنکه این رقم در ماه مشابه سال قبل ۴۵ هزار و ۴۱۰ نفر بود.

پیش‌تر و در اواسط اسفندماه، وزیر کشور ترکیه، در بیانیه‌ای اعلام کرد که تنها در یک روز دو هزار و ۳۲ مسافر از ایران وارد ترکیه شدند، در حالی که در همین روز یک هزار و ۹۶۶ نفر از ترکیه به ایران رفتند.

بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، بیشتر کسانی که در این بازه زمانی از مرز کاپی‌کوی وارد ترکیه شدند برای ادامه سفرشان به فرودگاه وان رفتند. در این گزارش، وضعیت حدود ۲۰ مسافر که بیشتر ایرانی بودند توصیف شده است که روی صندلی‌های فرودگاه دراز کشیده بودند و منتظر پرواز صبح روز بعد بودند.

در میان آنان، دانشجویی حضور داشت که به دلایل مالی تصمیم گرفته بود در فرودگاه بخوابد و منتظر پرواز روز بعد به استانبول بماند تا بعد از آنجا به چین برود. اما روز شنبه پرواز او به دلیل کولاک لغو شد و او می‌بایست به جای خوابیدن در فرودگاه به دنبال هتلی در شهر بگردد. او گفت: «اگر فردا نتوانم از اینجا پرواز کنم، پروازم به چین را از دست می‌دهم» و هزینه بلیت نیز برگشت‌پذیر نیست.

رونق اقتصاد محلی وان

مسافران ایرانی، چه زمانی که از ایران خارج می‌شوند و از طریق وان به مقصد نهایی خود در اروپا یا آمریکای شمالی می‌روند و چه هنگامی که در مسیر بازگشت به ایران وارد این شهر می‌شوند، ناگزیر در ترکیه هزینه‌هایی می‌پردازند؛ از کرایه ون برای رسیدن به مرز ایران و تبدیل ارز گرفته تا خرید غذا و حتی اقامت‌های یک تا چندروزه.

سارا، یکی از ایرانیانی که حدود یک ماه پیش از یکی از شهرهای اروپایی به مقصد وان سفر کرده، می‌گوید پرواز او حدود ۹ ساعت طول کشید و یک توقف نیز در فرودگاه استانبول داشت. او حدود ساعت ۶ عصر به فرودگاه وان رسید.

به گفته سارا، مسافرانی که وارد فرودگاه وان می‌شوند برای رسیدن به مرز ایران معمولا از ون‌هایی استفاده می‌کنند که به همین منظور در فرودگاه مستقرند، اما کرایه آنها به لیر ترکیه است. از همین رو، افرادی در اطراف فرودگاه حضور داشتند که ارز مسافران را با نرخ‌های متفاوت از نرخ معمول و گاه نامتعارف تبدیل می‌کردند.

سفر زمینی از وان تا مرز حدود یک ساعت و نیم طول کشید، اما بخش دشوارتر مسیر پس از رسیدن به مرز آغاز شد. سارا می‌گوید ساعت‌های طولانی را در صف‌های مرزی سپری کرده و علاوه بر شلوغی و ازدحام، با بازرسی‌های متعدد، پرسش‌های مکرر و رفتار نامناسب برخی ماموران مواجه شده است.

او می‌گوید هنگام خروج از ایران و بازگشت به اروپا نیز تجربه‌ای مشابه داشته است؛ از ازدحام و انتظار طولانی و بدرفتاری برخی کارکنان در دو سوی مرز گرفته تا مسافت طولانی میان وان و گذرگاه مرزی.

با این حال، در مسیر بازگشت مشکل دیگری نیز وجود داشت. فاصله حدود ۱۸ ساعته میان زمان رسیدن او به وان و ساعت پرواز بعدی، هزینه یک شب اقامت در هتلی «نه چندان مناسب» را به او تحمیل کرد.

رضا نیز که در هفته‌های گذشته از طریق مرز رازی وارد ترکیه شده و سپس از وان به یکی از شهرهای اروپایی سفر کرده است، فهرست هزینه‌های اضافی را که متحمل شده است این‌گونه شرح می‌دهد: «در روستاهای مرزی، لیر ترکیه را با نرخی بالاتر از قیمت بازار خریدیم. از مرز تا ترمینال شهر وان برای سوار شدن به ون ۲۵۰ لیر پرداخت کردیم. پرواز ما برای روز بعد بود، به همین دلیل یک اتاق در هتلی دو ستاره گرفتیم که حدود دو هزار لیر هزینه داشت. برای رفتن از هتل به فرودگاه نیز ۵۰۰ لیر کرایه تاکسی پرداخت کردیم، علاوه بر اینها هزینه‌های غذا و مخارج جانبی نیز بود.»

به گفته رضا، در سطح شهر وان، شبکه‌ای از خدمات مرتبط با مسافران ایرانی شکل گرفته است. او می‌گوید مغازه‌ها و دفاتری وجود دارند که به‌طور فعال برای هماهنگی خودرو، تبدیل ارز، رزرو هتل و سایر خدمات مورد نیاز مسافران فعالیت می‌کنند. به باور او، پس از آغاز جنگ و افزایش تردد ایرانیان، این شبکه محلی نیز به‌سرعت خود را با شرایط جدید تطبیق داده و برای سهم بردن از این بازار پررونق خیز برداشته است.

رضا برآورد می‌کند هزینه رفت‌وآمد اخیرش در مقایسه با سفرهای پیشینش میان ایران و اروپا حدود ۴۰۰ یورو افزایش یافته. او می‌گوید این مخارج تنها بخشی از هزینه‌ها و دشواری‌هایی است که اختلال مسیرهای هوایی بر مسافران تحمیل کرده است؛ هزینه‌هایی که به گفته او، در نهایت به اقتصاد محلی شهرهای مرزی ترکیه، به‌ویژه وان، سرازیر می‌شود.

به این ترتیب می‌توان گفت که اختلال در پروازهای بین‌المللی ایران و تغییر مسیر اجباری سفر هزاران مسافر، تنها به افزایش هزینه و دشواری برای شهروندان ایرانی منجر نشده، بلکه همزمان فرصت اقتصادی قابل توجهی را برای طیف گسترده‌ای از شرکت‌ها و مشاغل در ترکیه فراهم کرده است.

در راس این فهرست، شرکت‌های هواپیمایی ترکیه قرار دارند. خطوط هوایی ترکیش ایرلاینز و پگاسوس در شرایطی که بخش مهمی از مسیرهای مستقیم ایران به اروپا و آمریکای شمالی مختل شده، به اصلی‌ترین حلقه اتصال ایران به شبکه جهانی حمل‌ونقل هوایی تبدیل شده‌اند.

این شرکت‌ها اکنون شمار قابل توجهی از مسافران ایرانی را از طریق مسیرهای حمل و نقل استانبول و آنکارا جابه‌جا می‌کنند و از فروش بلیت‌های چندمرحله‌ای و همچنین پروازهای داخلی میان شهرهای وان، آنکارا و استانبول درآمد قابل توجهی کسب می‌کنند.

در سطحی پایین‌تر، شبکه حمل‌ونقل مرزی نیز از این وضعیت منتفع شده است. رانندگان تاکسی، ون‌ها و اتوبوس‌هایی که در مسیرهای مرزی ایران و ترکیه فعالیت می‌کنند، با افزایش تقاضا برای جابه‌جایی مسافران روبه‌رو شده‌اند.

همزمان، هتل‌داران، صاحبان اقامتگاه‌ها، رستوران‌ها، کافه‌ها و مراکز تبدیل ارز در شهر وان نیز از افزایش حضور مسافران ایرانی بهره‌مند شده‌اند. بخش قابل توجهی از مسافران به دلیل اختلاف زمان میان ساعت رسیدن به مرز و ساعت پرواز خود، ناچارند یک یا چند شب در این شهر بمانند. در این مدت نیز برای حمل‌ونقل، خوراک، اقامت و تبدیل ارز هزینه می‌کنند؛ هزینه‌هایی که در شرایط عادی اصلا وجود نداشت.

در کنار این موارد، دفاتر فروش بلیت، شرکت‌های انتقال و خدماتی فرودگاهی و حتی فروشگاه‌های کوچک اطراف پایانه‌های مرزی نیز از افزایش تردد مسافران سود می‌برند. به عبارت دیگر، بخشی از پولی که پیش‌تر صرف خرید یک بلیت مستقیم میان ایران و مقصد نهایی می‌شد، اکنون در میان شبکه گسترده‌ای از کسب‌وکارهای مرتبط با انتقال مسافران در ترکیه توزیع می‌شود.

هرچند برآورد دقیق ارزش مالی این جابه‌جایی اقتصادی نیازمند آمار رسمی تعداد مسافران و میزان هزینه‌کرد آنهاست، اما رشد محسوس تردد در فرودگاه وان، افزایش عبور از مرز کاپی‌کوی و روایت‌های مسافران نشان می‌دهد که مجموع این هزینه‌های اضافی، در مقیاس ماهانه و سالانه، به رقمی قابل توجه برای اقتصاد محلی شهرهای مرزی ترکیه و شرکت‌های فعال در صنعت حمل‌ونقل و گردشگری این کشور تبدیل شده است. در سوی دیگر ماجرا نیز ایرانیانی قرار دارند که به اجبار هم هزینه‌های اضافی از جیب خود پرداخت می‌کنند و متضرر می‌شوند هم فرسایش و خستگی ناشی از سفرهای زمینی طولانی‌مدت را متحمل می‌شوند.