وال استریت ژورنال در گزارشی درباره اینکه چین باوجود تحریمها و جنگ، قطعات پهپادهای تولید ایران را تامین میکند به آگهی تبلیغاتی یک شرکت چینی در ۵ مارس اشاره میکند که در آن تصویری از پهپاد شبیه شاهد با شعار «نوآوری در راهکارهای موتورهای هوانوردی» دیده میشود.
در این پیام که از سوی شرکت «شیامن ویکتوری تکنولوژی» ارسال شد، آمده بود: «ما عمیقا از تجاوز علیه ایران شوکه و خشمگین هستیم و قلب ما با شماست.» این شرکت پیشنهاد فروش موتورهایی با طراحی آلمانی را مطرح کرده بود که برای بهکار انداختن پهپادهای انتحاری استفاده میشوند.
آمریکا فروش این موتورها، موسوم به «لیمباخ ال۵۵۰» Limbach L550، به ایران و روسیه را ممنوع کرده است. این موتور یکی از اجزای کلیدی پهپاد انفجاری شاهد-۱۳۶ ایران بوده است.
وال استریت ژورنال مینویسد، این بازاریابی آشکار در زمان جنگ توسط یک شرکت کوچک و ناشناخته چینی، نشاندهنده یکی از چالشهای روبهرشد برای واشینگتن است: ناتوانی در متوقف کردن جریان کالاهای موسوم به «دو منظوره» — اقلامی که هم کاربرد غیرنظامی و هم نظامی دارند — به سمت رقبای خود.
براساس این گزارش، بخش زیادی از تجارت اخیر کالاهای دو منظوره با ایران و روسیه، توسط شرکتهای کوچک چینی انجام میشود که در پی بهرهبرداری از تقاضای ناشی از جنگ هستند. این شرکتها معمولا با دلار کار نمیکنند و بنابراین نگرانی چندانی از تحریمهای آمریکا ندارند.
بر اساس دادههای گمرکی چین، شرکتهای چینی صدها کانتینر از این کالاها را به روسیه و ایران ارسال کردهاند. اقلام موجود در این محمولهها شامل موتور، تراشههای کامپیوتری، کابلهای فیبر نوری و ژیروسکوپها است. به گفته مقامهای پیشین وزارت خزانهداری آمریکا و تحلیلگران تسلیحاتی، صادرکنندگان چینی مدتی برای دور زدن تحریمهای آمریکا و اروپا، برچسبهای نادرست روی محمولهها میزدند، اما در بسیاری از موارد دیگر حتی زحمت این کار را هم به خود نمیدهند.
گسترش این تجارت، یکی از بزرگترین چالشها برای مقامهای آمریکایی در حوزه جلوگیری از گسترش تسلیحات در عصر جنگ پهپادی بهشمار میرود. در دوران جنگ سرد و دهههای پس از آن، تمرکز اصلی بر سلاحهای هستهای و موشکهای بالستیک بود — ابزارهای پیشرفتهای با اجزای نادر که ردیابی آنها نسبتا سادهتر بود. اما پهپادها که ارزان و یکبارمصرف هستند، تقریبا بهطور کامل از قطعات رایج ساخته میشوند که بهراحتی در تجارت جهانی جابهجا میشوند و شناسایی آنها دشوار است.
چین این چالش را پیچیدهتر کرده است. به گفته مقامهای پیشین خزانهداری، این کشور مدتها بهعنوان مرکز واسطه برای قطعات ساخت آمریکا و اروپا عمل کرده که میتوانستند به کارخانههای پهپاد در ایران و روسیه منتقل شوند. بهطور فزایندهای، این قطعات اکنون در داخل خود چین تولید میشوند، اغلب توسط کارخانههای کوچک که از تحریمهای غرب هراسی ندارند.
وال استریت ژورنال مینویسد، ایمیل شرکت ویکتوری تکنولوژی، ظاهرا بهطور تصادفی، به صندوق ورودی «ایران واچ» — بخشی از پروژه ویسکانسین برای کنترل تسلیحات هستهای — ارسال شد؛ نهادی که شبکههای گسترش تسلیحات ایران را رصد میکند. این گروه آن را با والاستریت ژورنال به اشتراک گذاشت.
جان کیوز، پژوهشگر این پروژه، گفت: «آنها بهطور فعال در حال تلاش برای فروش موتورهای لیمباخ ال۵۵۰ به ایران هستند — و این کار را کاملا بیپروا انجام میدهند.»
فرستنده ایمیل که خود را کریستوف چن معرفی کرده، گفته است شرکتش از اوایل امسال فروش موتور را آغاز کرده و هیچ صادراتی به ایران یا روسیه نداشته است. او افزود که این شرکت از هوش مصنوعی برای تولید ایمیلهای بازاریابی برای مشتریان خارجی استفاده میکند.
تامین پهپاد شاهد
پهپاد شاهد، مهمترین پهپاد تهاجمی رژیم ایران میتواند تا حدود ۱۶۰۰ کیلومتر پرواز کند و یک کلاهک انفجاری حمل کند. به گفته تحلیلگران، هزینه تولید آن بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار است و در عمل جایگزینی ارزانتر برای موشکهای کروز محسوب میشود.
این پهپادها در عبور از سامانههای پدافندی یا اشباع آنها و هدف قرار دادن اهداف، کارآمد بودهاند.
بر اساس بررسی بقایای پهپادهای بازیابیشده در اوکراین و خاورمیانه، نسخههای اولیه شاهد که در اوکراین استفاده شدند، مملو از ریزالکترونیکها، سرووموتورها برای کنترل دقیق حرکت، و سایر قطعات حیاتی ساخت آمریکا و اروپا بودند.
تحقیقات وزارت خزانهداری آمریکا نشان داد که تقریبا تمام این قطعات از طریق توزیعکنندگان مجاز به خردهفروشان در چین یا هنگکنگ منتقل شده و سپس به ایران یا روسیه ارسال میشدند.
پرداختها معمولا از طریق شرکتهای صوری انجام میشد که بهراحتی در هنگکنگ قابل ثبت هستند و مقصد نهایی قطعات را پنهان میکنند.
در سال ۲۰۲۴، وزارت خزانهداری شبکهای از شرکتهای پوششی مستقر در هنگکنگ را که با حامد دهقان، تاجر مستقر در تهران، مرتبط بودند تحریم کرد. شرکت او یکی از تامینکنندگان اصلی برنامههای پهپادی و موشکی ایران بوده است.
یک سال بعد، شبکهای کاملا جدید از شرکتهای هنگکنگی بهعنوان پوشش برای فعالیتهای او شکل گرفت و موج تازهای از تحریمها را بهدنبال داشت.
میعاد ملکی، مقام پیشین خزانهداری آمریکا، گفت: «چین چشم خود را بر این جریان بسته است، حتی با وجود اینکه نقش آن بارها در گزارشهای عمومی و فهرستهای تحریمی افشا شده است. یا اهمیتی نمیدهند یا تصمیم گرفتهاند دخالت نکنند.»
وزارت خارجه چین در بیانیهای اعلام کرد که این کشور همواره محدودیتهای صادرات اقلام دو منظوره را «مطابق قوانین و مقررات داخلی و تعهدات بینالمللی خود» اجرا کرده است.
با توجه به دشواری در متوقف کردن انتقال قطعات، مقامهای آمریکایی میگویند تلاش میکنند با هدف قرار دادن خریداران و حملکنندگان نفت ایران، منابع مالی تهران را کاهش دهند. یک مقام آمریکایی گفت: «تمرکز ما بر درآمدها است، چون وقتی سر مار را قطع کنیم، میتوانیم ضربهای ماندگار وارد کنیم.»
به گفته مقامهای پیشین خزانهداری و تحلیلگران، بهنظر میرسد برنامههای پهپادی روسیه و ایران اخیرا بخش بیشتری از قطعات خود را مستقیما از چین تامین میکنند.
در همین حال، بررسیهای ارتش اوکراین روی پهپادهای چهارملخه روسی نشان داده که تعداد زیادی قطعات با منشا چین در آنها استفاده شده است.
دادههای گمرکی چین نشان میدهد شرکتهای این کشور بهطور فزایندهای با وجود تحریمهای آمریکا و اروپا، بهصورت آشکار در تجارت قطعات مرتبط با پهپاد فعالیت میکنند.
صادرات کابلهای فیبر نوری چین در پاییز ۲۰۲۴ افزایش یافت؛ اندکی پس از آنکه روسیه با استفاده از پهپادهای هدایتشونده از طریق کابل، توانست در برابر اختلالات سیگنالی اوکراین مقاومت کند و منطقه کورسک را بازپس بگیرد. این صادرات پس از حمله اوکراین به شهر سارانسک در آوریل ۲۰۲۵ — که تامینکننده اصلی داخلی کابلهای فیبر نوری روسیه را از کار انداخت — بیشتر هم شد.
صادرات باتریهای لیتیومیونی به روسیه نیز همزمان با افزایش تولید پهپادهای باتریمحور در ارتش روسیه جهش یافت و در سطح بالا باقی مانده است.
جوزف وبستر، پژوهشگر شورای آتلانتیک، گفت: «تقریبا هیچ توضیح قابلقبولی جز استفاده نظامی برای این روند وجود ندارد. این کاملا آشکار است.»
افزایش مشابهی در صادرات باتری و کابلهای فیبر نوری به ایران نیز در ژوئیه و اوت سال گذشته، بلافاصله پس از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، مشاهده شد. شبهنظامیان تحت حمایت ایران در مارس، با استفاده از پهپادهای هدایتشونده از طریق کابل فیبر نوری، یک هلیکوپتر بلکهاوک آمریکایی و یک سامانه راداری پدافندی را در بغداد منهدم کردند.
تحلیل هزینه
در مورد شرکت ویکتوری تکنولوژی، وبسایت آن در اواخر ژانویه — همزمان با افزایش حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه برای مقابله با ایران — راهاندازی شد.
آدرس درجشده در این وبسایت به شرکت «شیامن ویتو کولی» تعلق دارد؛ تولیدکنندهای که در سال ۲۰۱۶ تاسیس شده و حوزه فعالیت آن از تولید چای و تنباکو تا لوازم آشپزخانه و طراحی صنعتی را شامل میشود.
این شرکت تحت کنترل چن شویشوان، استاد مهندسی دانشگاه فناوری شیامن است که بهدلیل روحیه نوآورانهاش مورد توجه دولت محلی قرار گرفته و مالک یا هممالک بیش از ۱۰۰ ثبت اختراع در زمینه دستگاههای فروش خودکار و استفاده از لیزر برای پاکسازی سطوح صنعتی است.
کریستوف چن در پاسخ به والاستریت ژورنال گفت شرکتش بر فروش داخلی موتور برای استفاده در پهپادهای غیرنظامی تمرکز دارد و افزود: «این موتورها در پهپادهای تهاجمی استفاده نمیشوند. لطفا گزارشهای نادرست منتشر نکنید.»
وبسایت این شرکت به زبانهای انگلیسی، آلمانی، روسی و چند زبان دیگر در دسترس است، اما نسخه چینی ندارد و موتور ال۵۵۰ را بهطور برجسته در تصاویر و ویدئوهای تبلیغاتی نمایش میدهد.
در همین حال، شرکت دیگری به نام «شیامن لیمباخ» در اواخر ۲۰۲۴ بهدلیل تامین موتور ال۵۵۰ برای روسیه جهت استفاده در پهپادهای مشابه شاهد، از سوی آمریکا تحریم شد. اتحادیه اروپا نیز این شرکت را بهدلیل اشتراکگذاری طراحی موتور با نهادهای درگیر در تولید پهپاد شاهد تحریم کرد. شرکت مادر چینی این مجموعه همچنین مالک شرکت آلمانی است که در ابتدا این موتور را توسعه داده بود.
این شرکت به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ نداد.
به گفته مقامهای فعلی و پیشین، آمریکا نمیتواند این تجارت را بهطور کامل متوقف کند و هدفش افزایش هزینهها برای ایران و روسیه است.
کری بیتسوف، مقام پیشین دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا، گفت بخشی از این راهبرد، وادار کردن این کشورها به استفاده از قطعات چینی با کیفیت پایینتر است. او به گزارشهایی اشاره کرد که نشان میدهد برخی پهپادهای ساخت روسیه از نوع شاهد در حین پرواز سقوط کردهاند و این را نشانه تاثیر این سیاست در میدان جنگ دانست.
پرسش اصلی این است که رقبای آمریکا چگونه میان هزینه و کارایی توازن برقرار میکنند، در شرایطی که جنگها بهطور فزایندهای بر کمیت بیش از کیفیت تکیه دارند.
بیتسوف گفت: «باید تحلیل هزینه انجام دهید. ترجیح میدهید ۱۰۰ پهپاد داشته باشید که دو ساعت پرواز کنند، یا ۵۰ پهپاد که ۲۰ ساعت دوام بیاورند؟»
