با گذشت یک ماه از قطعی اینترنت در ۱۸ دی‌ماه، وضعیت شبکه اینترنت و دسترسی کاربران ایرانی همچنان ناپایدار و همراه با کاهش سرعت و اختلال گسترده در ساعات مختلف روز بوده است. مسدود شدن بسیاری از فیلترشکن‌های رایگان و خرید اکانت پولی این امکان را برای معدود سامانه‌های فروش پروکسی ایجاد کرده است تا نرخ ماهانه فروش اکانت‌هایشان را گاه تا چند برابر افزایش دهند.

افزایش سطح قیمت‌ها به بیش از یک میلیون تومان در ماه عاملی شده است تا دسترسی بسیاری از شهروندان به اینترنت جهانی با چالش جدی مواجه شود، امری که به ظهور شکل تازه‌ای از «اینترنت طبقاتی» در ایران منجر شده است.

روزنامه دنیای اقتصاد روز شنبه ۱۸بهمن در گزارشی مدعی شد که نرخ دانلود انواع فیلترشکن‌ها در ایران رشدی هفت برابری داشته است. در این گزارش به نقل از فعالان حوزه شبکه آمده است، بیشترین افزایش تاکنون در سوم بهمن گزارش شده که طی آن تقاضا برای فیلترشکن معادل ۵۷۹ درصد رشد کرده است.

هجوم کاربران به کانال‌های تلگرامی و دیگر منابع برای دریافت ابزارهای عبور از فیلترینگ نیز باعث ثبت رکورد بی‌سابقه تولید ۶۲۲ هزار محتوا در این زمینه شده است.

اختلال‌های مقطعی و قطع ناگهانی خدمات اپراتورها

بررسی تجربه کاربران در نقاط مختلف کشور حاکی از آن است که در هفته گذشته دسترسی به اینترنت در ساعات مختلف شبانه‌روز با نوسان‌های غیرقابل پیش‌بینی همراه بوده است. در برخی بازه‌های زمانی، کاربران از قطعی کامل یا افت محسوس کیفیت اینترنت همراه و ثابت خبر داده‌اند؛ اختلال‌هایی که گاه به‌صورت همزمان شامل چند اپراتور بوده و در مواردی نیز تنها به یک یا دو اپراتور محدود بوده است. این قطع و وصل‌های ناگهانی، بدون اطلاع‌رسانی قبلی، موجب سردرگمی کاربران و اختلال در فعالیت‌های روزمره، آموزشی و شغلی شده است.

کاربران اپراتورهایی مانند همراه اول و ایرانسل در شبکه‌های اجتماعی و در تماس با رسانه‌ها اعلام کرده‌اند که در برخی ساعات، اتصال به شبکه برقرار بوده اما سرعت دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی به‌طور چشمگیری کاهش یافته یا امکان استفاده پایدار از خدمات مجازی فراهم نبوده است. این وضعیت، به‌ویژه برای مشاغلی که به ارتباط لحظه‌ای با مشتریان یا بسترهای مجازی خارجی وابسته‌اند، چالش‌برانگیز بوده است.

سطح این اختلال حتی از محدوده کاهش سرعت یا قطع کامل اینترنت گذشته و در مناطق مختلف گزارش‌هایی مبنی بر از دسترس خارج شدن آنتن تلفن‌های همراه نیز وجود داشته است.

در واکنش به این وضعیت، مقام‌های دولتی با تایید اختلال‌ها، اعلام کردند که شبکه ارتباطی کشور به‌طور کامل قطع نشده اما در برخی ساعات با محدودیت‌ها و ناپایداریی مواجه بوده است. سخنگوی دولت، با اشاره به تلاش برای حفظ پایداری شبکه، تاکید کرد که بخشی از اختلال‌ها ناشی از مشکلات فنی، فشار بر زیرساخت‌ها و ملاحظات امنیتی بوده و اقدامات لازم برای بهبود شرایط در دستور کار قرار دارد.

تایید بازنگشتن شرایط اینترنت به قبل از ۱۸ دی ماه نیز سندی قطعی از سیاست حاکمیت برای محدود نگه داشتن سطح دسترسی کاربران ایرانی به شبکه جهانی است. کاهش تعمدی پهنای باند خارجی یکی از الگوهای تکرارشونده در روزهای اخیر بوده است که حاصل آن قطع دسترسی به فیلترشکن‌ها است.

یکی از شهروندان ایرانی در گفتگو با خبرنگار ایندیپندنت فارسی گفت، برخی از فروشندگان فیلترشکن پس از اعتراضات کاملا از دسترس خارج شده‌اند و شائبه دستگیری آنها طی اعتراضات تقویت شده است. این شهروند می‌افزاید: «تست سرعت اینترنت ایرانسل، همراه اول، شاتل و رایتل در ساعات مختلف روز به‌خوبی نشان‌دهنده افت محسوس سرعت اینترنت در تهران است.»

این شهروند توضیح می‌دهد: «الگویی که در حال حاضر مشاهده می‌کنیم کاهش سرعت قابل توجه و قطع و وصل‌های تعمدی مکرر است که امکان اتصال پایدار به فیلترشکن‌ها را به‌شدت کاهش داده است.»

اخباری مبنی بر خرید تجهیزات ویژه کنترل و قطع اینترنت از روسیه نشان از همکاری ایران با چین و روسیه دارد که در محدودسازی اینترنت سابقه دارند. درواقع دلیل افزایش سطح محدودیت، دسترسی حکومت به ابزارها و سامانه‌های نوین فیلترینگ است.

گزارش رسانه‌های بین‌المللی نیز این امر را تایید می‌کند. در برخی از این گزارش‌ها آمده است: «فناوری ایران مبتنی بر معماری کنترل شبکه است که با کمک روسیه توسعه یافته و حول بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) ساخته شده است.»

کارشناسان شبکه معتقدند بازرسی عمیق بسته‌ها به مقام‌های ایرانی امکان می‌دهد تا با محدود کردن ترافیک برنامه‌ها، شبکه‌های خصوصی مجازی و پیام‌رسان‌ها و با محدود کردنِ انتخابی دسترسی به بسترهای مجازی برای هماهنگی اعتراضات، فراتر از مسدود کردن وبسایت‌ها عمل کنند.

کسب و کارهایی که نابود شدند

کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات، تداوم این وضعیت را نگران‌کننده ارزیابی می‌کنند. به اعتقاد آنان، قطع و وصل‌های مکرر و نبود ثبات در شبکه، حتی بیش از قطع کامل اینترنت، به کسب‌وکارها و کاربران آسیب می‌زند.

احسان چیت‌ساز، معاون سیاستگذاری و برنامه‌ریزی وزارت ارتباطات، درباره تبعات اقتصادی قطعی اینترنت گفته بود: «بر اساس ارزیابی دوره جنگ تحمیلی ۱۲روزه، تقریبا به ازای هر روز حدود ۵۰۰ میلیارد تومان زیان برای کسب و کارها اتفاق افتاده بود. در دوره جدید و اکنون ارزیابی‌ها در حال انجام است تا متوجه شویم وضعیت کسب و کارها چگونه است؛ بنابراین هنوز گزارش جدیدی آماده نشده و به محض اینکه آماده شود اطلاع‌رسانی لازم انجام می‌شود.»

عددی که کارشناسان حوزه شبکه آن را فراتر از سه هزار میلیارد تومان می‌دانند و معتقدند آسیب این قطعی و اختلال گسترده می‌تواند بسیاری از کسب و کارها را برای همیشه تعطیل کند.

کسب‌وکارهای آنلاین، شرکت‌های نوپا، فروشگاه‌های اینترنتی و فعالان حوزه تولید محتوا از جمله نخستین گروه‌هایی بودند که آثار این اختلال‌ها را مستقیما لمس کردند. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که در هفته گذشته، بسیاری از فروشگاه‌های مجازی با کاهش محسوس سفارش‌ها مواجه شده‌اند و برخی شرکت‌های خدماتی نیز از ناتوانی در ارائه به‌موقع خدمات به مشتریان خبر داده‌اند.

در این میان، کسب‌وکارهای کوچک و خانگی بیش از دیگران آسیب دیده‌اند. بسیاری از این مشاغل، تنها راه فروش و ارتباط با مشتریانشان را فضای مجازی می‌دانند و اختلال اینترنت عملا به معنای توقف کامل فعالیت آنهاست.

اختلال اینترنت تنها به حوزه اقتصاد محدود نمانده و پیامدهای اجتماعی و آموزشی نیز به همراه داشته است. دانش‌آموزان و دانشجویانی که به آموزش مجازی و دسترسی به منابع علمی بین‌المللی وابسته‌اند، در روزهای گذشته با مشکلات جدی مواجه شده‌اند. همچنین ارتباطات خانوادگی، به‌ویژه برای افرادی که بستگانشان در خارج از کشور زندگی می‌کنند، تحت تاثیر ناپایداری اینترنت قرار گرفته است.

کارشناسان اجتماعی هشدار می‌دهند که تداوم این وضعیت به افزایش نارضایتی عمومی و تشدید شکاف دیجیتال منجر می‌شود؛ شکافی که در میان افراد با دسترسی محدود و کسانی که از ابزارهای جایگزین استفاده می‌کنند، عمیق‌تر می‌شود.

موضوع دیگری که در شرایط کنونی برای کاربران خطرساز شده عرضه مجموعه‌ای از فیلترشکن‌ها و کانفیگ‌های به‌ظاهر رایگان است که ایمنی لازم را ندارند و نگرانی‌هایی را درمورد امنیت کاربران و حفاظت از اطلاعات آنها رقم زده است. حق دسترسی آزاد به شبکه جهانی که هر روز در ایران زیر سایه حاکمیت جمهوری اسلامی محدودتر از قبل می‌شود اگرچه به بهانه سرکوب اعتراضات رقم خورده است، خود عاملی تازه برای نارضایتی شهروندان است که احساس می‌کنند دسترسی به امکانات ابتدایی یک زندگی معمولی از آنان سلب شده است.