هرچه میخواهم اشارهام به اثر تازه دکتر عباس میلانی دربارهٔ رضاشاه کبیر ستایشانگیز نباشد، تکتک واژگان کتاب خود ندا میدهد که بگو و باکی نداشته باش که در روزگار «چپولها» ، تمایز شخصیتی مثل میلانی از مدعیان روشنفکری را باید هزار بار بیان کرد.
در روزگاری که یک سازمان ورشکسته به رضا پهلوی با عنوان «بچه شاه» و «نوه رضاقلدر» تعرض میکند، باید دل شیر داشته باشی که به جنگ ذوبشدگان در ولایت حاکم و ولایت در تبعید بروی.
دکتر میلانی در فصلهایی از جلد نخست کتابش به پرسشهای دو سه نسل دربارهٔ پهلوی اول پاسخ میدهد.
عمر او و عمر این
عمری بدین کوتاهی؟ سیدعلی خامنهای هرگز باور نداشت در کمتر از یک سال پس از خاکستر شدنش، بدین دعا میرسد که بارالها! چرا مرا از شرّ خویش خلاص نکردی؟ خامنهای هرگز باور نداشت در کمتر از یک سال از جایگاه نمرودی به درک اسفلالسافلین سقوط میکند و در جنگ بین مریدانش، هم یاد و نامش را پارهپاره میکنند، با خطوط درهم و معوج چهرهاش را مغشوش و مشوش میسازند، حتی آنها که او را «نایبالمهدی» میدانستند، از یادش میبرند و ولیعهدش را به عروسکی آویزان به نخ سپاه تبدیل میکنند.
او و اربابش را با رضاشاهی که بیش از ۸۰ سال پیش در تبعیدگاه درگذشت و فرزند و نوهاش مقایسه کنید. نسل ما اگر چیزی از رضاشاه میدانست، همان اشارات گاهبهگاه دستگاه رسمی در سوم اسفند و مناسباتی در این مسیر بود و بعد هم آرامگاهی که روی مزار عبدالعظیم حسنی و امامزاده حمزه سایه انداخته بود.
در نگاه مخالفان که در حاشیه آنها میپلکیدیم، رضاخان را انگلیسیها آورده بودند، خودشان هم او را بردند. «قلدر» بود و ضدآزادی، مشروطه را قربانی کرد و خُب البته اگر هم راه آهن کشید، به دستور انگلیسیها بود تا سالها بعد که جنگ جهانی دوم آغاز میشود، راه کمکرسانی به روسیه هموار باشد. دانشگاه و جاده و بیمارستان و اینها را هم که درست کرد، ضرورت زمان بود و اگر احمدشاه (به روایت حسین مکی) مانده بود، ما همه این پیشرفتها را داشتیم، به اضافهٔ دمکراسی.
با آنکه پدران ما بعضاً شیوه کشف حجاب را نمیپسندیدند یا به «من حکم میکنم»ها ایرادهایی داشتند، چون پرورشیافتهٔ فرهنگ ناسیونالیستی و تحولات دوران ۱۶ سالهٔ سلطنت رضاشاه بودند، حتی مصدقیها و مخالفان پهلوی دوم، در مورد رضاشاه کوتاه میآمدند. در واقع شاید نزد وجدانشان با یادآوری دوران کودکی و بعد نوجوانی و جوانی، نوعی احساس دین به رضاشاه داشتند.
اعتراف میکنم تا بعد از انقلاب، بسیاری از نسل ما تحت تأثیر فرهنگ تودهای و رادیکالیسم کور چپ و اسلامی، رضاشاه را نمیشناختیم و تصویری که از او در ذهن داشتیم، تصویر دیکتاتور قلدری بود که پزشک احمدی داشت. یک یادمان دیگر هم از رضاشاه در ذهن ما نشانده بودند که او در راه تبعید در کرمان در خانه یکی از اعیان راه میرفت و با خود میگفت: «اعلیحضرت قدرقدرت قویشوکت، آی زکی!»
البته بعداً معلوم شد این جمله نیز نظیر بسیاری دیگر از مطالب عنوانشده از او و عصرش، ساختگی و بیاساس بود.
باری، فاجعهٔ انقلاب و از دست دادن همه داشتههای مثبت زندگی پیش از انقلاب، بدون آنکه جای کمبودها و نارواییهای عصر پهلوی را، دادههای مثبت، عدالت، برابری و استقلال و حاکمیت ملی بگیرد، حقاً چونان صاعقهای بندبند جان و جهان ما را به آتش کشید و ویران کرد و معیارهای داوری اغلب ما را به هم ریخت. نمیگویم همه را، چون هنوز هم چهار تا و نصفی از ما هستند که یا دل به استالین و بریا و امامزاده کاسترو و اخوی رائول دارند یا مدعیــ تأکید میکنمــ مدعی پیروی از زندهیاد پیر احمدآبادیاند، اما ذرهای از باورهای او و نگاه ایرانشمولش را نه درک میکنند و نه میفهمند. البته به اضافهٔ چند تا شازده دستچندم که فکر میکنند اگر شازدهحمید پسر محمدحسن میرزا به توصیهٔ چرچیل به تخت سلطنت نشسته و به زبان انگلیسی سوگند پادشاهی یاد کرده بود، امروز ایران بخشی از انگلستان بود و پناهندگان ایرانی مجبور نبودند برای وصول به بلاد فخیمه، خود را به آب و آتش بزنند.
در رابطهای درست معکوس، به همان اندازه که خمینی از فردای مرگش اعتبار را از دست داد، رضاشاه اعتبار گرفت. این موضوع را کار کوچکی ندانید که یک فرزند دلبسته به انقلاب که از همان روزهای نخستین سراپا در خدمت انقلاب بود، در دانشگاه با همه جوانی نقش ممیز را در برههٔ انقلاب فرهنگی بازی کرد و دهها مقاله و تحقیق و خطابه دربارهٔ انقلاب و رهبر و اسلام ناب انقلابی محمدی نوشت و بازگفت، منظورم دکتر صادق زیباکلام، استاد سرشناس و درتعلیق دانشکده حقوق دانشگاه تهران است، با شجاعت قابلتحسینی در یک مناظرهٔ تلویزیونی در برابر چشم و گوش میلیونها بیننده رضاشاه را میستاید که به او هویت داده و هر آنچه امروز داریم، بخش بزرگی از آن به همت آن مرد به دست آمده است. (نقل به مضمون).
حرفهای زیباکلام سخن یک نماینده بهرهور از رژیم گذشته نیست. او در رژیم گذشته دانشجوی جوانی بود که با همهٔ وجود، به خدمت انقلاب درآمد. بنابراین هیچ نوع عاملی مشوق او در ستایش از رضاشاه نیست، مگر وجدانش که در پیوند با عقل و تجارب فرهنگی و سیاسی و زیستن در حصار نظام ولایی، بیدار شده است.
این احساس و این نگرش توأم با شیفتگی را اینک من در اغلب دوستان و آشنایان و اهل اندیشه و قلم مشاهده میکنم. چه خوشبخت است آن نامداری که دور از وطن در تبعیدگاه و دلشکسته و آزرده از نامردیها چشم از جهان فرو میبندد، جسدش ماه و سالی در راه است تا به وطن برسد و در گوشهای آرام گیرد تا مهمانان رسمی پسرش هرازگاه تاج گلی نثار مزارش کنند و بعد ناگهان در میان رازورمزی که هنوزش نگشودهاند (گفتند استخوانهایش را در کیسهای همراه با استخوانهای پسرش علیرضا بیرون بردند و در گوشهای پنهان به خاک کردند یا با خود بردند و... اما در بحبوحهٔ جنبش بزرگ، ناگهان از خاک به در شد با همان ابهت و اعتبار) آن مزار و سنگ و آرامگاه در حملهٔ بلدوزرهای خلخالی با خاک یکسان میشود تا به جایش آبریزگاهی بسازد آن دیوانهمرد که گفته بود روز ورود پیکرش به تهران بنزین خریده بود تا بر جنازهاش بریزد و آتشش زند.
همه سو در کتابهای رسمی، در روزنامهها، در رسانههای گویا و تصویری جز ناسزا نثارش نمیشد، اما هنوز دههای از این رویدادها نگذشته است که اندکاندک نامش دوباره مطرح میشود، این بار اما در سمیناری در وزارت خارجه دشمنانش، سخنوری از کارشناسان سرشناس وزارت جلیلهٔ خارجهٔ ولی فقیه، دوران او را شکوهمندترین دوران تاریخ بعد از عصر شاهعباس صفوی میخواند.
موسوی خوینیها (اصلاحطلبچی بازنشسته امروز) در روزنامه «سلام»، خواستار به صلابه کشیدن کارشناس مذکور میشود، اما انگار حادثهای رخ داده است که نمیتوان بر آن سرپوش گذاشت. در خارج ایران نیز بسیاری از مخالفان آن پدر و پسر به پدر که میرسند، دچار لکنت زبان میشوند. حالا دیگر تئوری کشیدن راه آهن با یک ریال مالیات بر قند و شکر به دستور انگلستان سالها پیش از جنگ برای کمک رساندن به روسیه، فقط بیماران روانی را خوش میآید. حالا همه باور دارند که رضای سوادکوهی که میگفتند بیسواد بود، بیش از هر باسواد و اهل اندیشهای در آرزوی سرفرازی و پیشرفت وطنش پای فشرد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
وقتی خاطرات روزانه سلیمان خان بهبودی را میخوانم، آن هم چند بار و بعد «خاطرات و خطرات» مهدیقلی خان هدایت مخبرالسلطنه، عبدالله مستوفی، صدرالاشراف، فرزندان فرمانفرما (بزرگمرد قاجاری که او نیز مثل محافظ و رئیس گاردهای سابق سرتیپ رضاخان اعتلای نام ایران و پیشرفت و توسعه سرزمینش را آرزو داشت و سنگ بنای ارتش و دادگستری را که رضاشاه دیوار و سقفش را بنا کرد او و مشیرالدوله، بزرگمرد دیگری از اشراف وقت، گذاشته بودند) و خاطرات و نوشتههای دیگری را که بعضاً چون «بازیگران عصر طلایی» خواجه نوری صریح و بیپروا و شماری چون «تاریخ ۲۰ ساله» حسین مکی پر از نیش و کینهورزیاند، دربارهٔ دوران رضاشاه ورق میزنم و نوشتههایی را که بهویژه در ۱۰ سال اخیر دربارهٔ دوران زمامداری رضاشاه نوشته شدند، بررسی میکنم، بیاختیار میگویم چه خوشبخت آن زمامداری که معلوم نیست پیکرش را بعد از پیدایی کوتاه و ناگهانی، کجا دفن کردند، اما حضورش را در پردهای از احترام و گاه ستایش، در گفتهها و نوشتههای نسلهایی مشاهده میکنیم که برخی حتی عصر فرزند او را نیز تجربه نکردهاند.۳۰ سالگان و کمتر از ۳۰ سالههائی که او را در لابهلای تصاویر و خطوط جستجو میکنند.
و بدفرجام آن که روز ورودش به پایتخت، ملتی قلبش را فرش راه او میکند و از میدان بزرگ شهر که امروز آزادیاش میخوانند، تا بهشت زهرا در موکبش لبیکگویان میدود و پادافره خود را نخست در آن «هیچی» بزرگ دریافت میکند و بعد، در اعدامهای بام مدرسهٔ علوی و قصر و اوین و فرودگاه سنندج و دیزلآباد و... و جنگ و تیرباران و طناب کشیدن صدصد فرزندانش و آن همه کینه و نفرت را پراکندن و تا مجال بود، ویران کردن و حتی یک خشت بر خشتی دیگر نگذاشتن و سرانجام جام زهر را سر کشیدن، ثمرهٔ حیات و میوهٔ عمر خویش را به زیر پای حواریون بیفضیلت و بیخدا پرتاب کردن و در روز خاموشی، بر فراز دست هزاران انسان جنونزده، تاب خوردن و ناگهان با کفنی پاره و پیکر نیمهعریان بر زمین افتادن و بعد بر مزارش، گنبد و بارگاهی باشکوهتر از امامان شیعه ساختن و متولی و کارگزار بر آن گماردن و...
نگونبخت مرد، جانشینش سید علی، که ۳۷ سال میکشد و میدرد و ویران میکند و در هیأت امپراتور خیالی ظاهر میشود، کاین منم طاووس علیینشده!
حالا دکتر عباس میلانی آمده تا آشکار کند آن که بزرگ بود و عظمت خانهٔ پدری را میخواست، آن که چون نادر چکمه از پای در نمیآورد تا ایران را یکپارچه کند و به قولی علف در چکمه اش سبز میشد، رضاشاه بود.
هرچه میخوانم و هرچه میبینم، به این نتیجه میرسم که آن پدر و پسر چیزی جز سرفرازی ایران و سربلندی ایرانی نمیخواستند. امروز وقتی درآبدانان با همه خطرها و مسلسلهای تشنهٔ خون، مردم فریاد میزنند «این آخرین نبرده/ پهلوی برمیگرده» معنایش ادامهٔ پهلوی است. دکتر عباس میلانی به عنوان استادی محقق که روزگاری چپ را تجربه کرد، امروز فراتر از ایدئولوژی، رضاشاهی دیگر را بر صحنهٔ تماشاخانهٔ ایران و جهان تصویر میکند. درود آقای دکتر، خسته نباشید!

