کشف مولکولی که شاید رقیب طبیعی اوزمپیک در کاهش وزن باشد

دانشمندان دانشکده پزشکی استنفورد مولکولی را شناسایی کرده‌اند که به‌طور طبیعی در بدن وجود دارد و می‌تواند به تولید نسل تازه‌ای از داروهای کاهش وزن منجر شود

عکس تزیینی‌ــ زنی روی ترازو وزن خود را اندازه‌گیری می‌کند‌ــ Pexels 

پژوهشگران کمک ابزاری مبتنی بر هوش مصنوعی مولکولی طبیعی به نام «بی‌آرپی» (BRP) را شناسایی کردند که در آزمایش‌ها روی حیوانات، اشتها را به‌شدت کاهش داد و موجب کاهش چربی بدن شد. این یافته ممکن است زمینه‌ساز تولید دارویی برای کاهش وزن با اثری مشابه اوزمپیک، اما بدون برخی عوارض گوارشی رایج آن یا کاهش قابل‌توجه توده عضلانی باشد و اگر کارآزمایی‌های آینده روی انسان هم موفقیت‌آمیز باشند، می‌تواند به تولید دارویی هدفمندتر برای چاقی بینجامد.

به گزارش ساینس‌دیلی، دانشمندان دانشکده پزشکی استنفورد مولکولی را شناسایی کرده‌اند که به‌طور طبیعی در بدن وجود دارد و می‌تواند به تولید نسل تازه‌ای از داروهای کاهش وزن منجر شود. آزمایش‌های اولیه روی حیوانات نشان می‌دهد که این مولکول مانند سماگلوتاید‌ــ ماده موثرهٔ اوزمپیک‌ــ می‌تواند اشتها و چربی بدن را کاهش دهد و در عین حال، احتمالاً برخی عوارض آزاردهندهٔ این دارو را نداشته باشد.

این مولکول موسوم به بی‌آرپی، سازوکاری متفاوت با درمان‌های موجود دارد و به نظر می‌رسد به‌ جای تأثیر گذاشتن بر چندین اندام در سراسر بدن، به‌صورت انتخابی‌تر بر بخشی از مغز که مسئول کنترل گرسنگی و سوخت‌وساز است، اثر می‌گذارد. این عملکرد هدفمندتر ممکن است در نهایت به افراد کمک کند بدون بروز مشکلاتی مانند تهوع، یبوست یا کاهش قابل‌توجه توده عضلانی، وزن کم کنند.

پژوهشگران بی‌آرپی را با کمک یک ابزار مبتنی بر هوش مصنوعی که به آن‌ها امکان داد هزاران ترکیب زیستی احتمالی را بررسی کنند، کشف کردند. یافته‌ها به‌اندازه‌ای امیدوارکننده بود که دانشمندان آماده‌سازی را برای گام مهم بعدی یعنی بررسی اینکه آیا این مولکول در انسان نیز ایمن و موثر است یا خیر، آغاز کردند.

رویکردی متفاوت برای کاهش وزن

کاترین سونسون، استادیار آسیب‌شناسی در استنفورد، گفت: «گیرنده‌هایی که سماگلوتاید هدف قرار می‌دهد، علاوه بر مغز، در روده، لوزالمعده و بافت‌های دیگر نیز وجود دارند. به همین دلیل، اوزمپیک آثار گسترده‌ای دارد؛ از جمله کند کردن حرکت غذا در دستگاه گوارش و کاهش قند خون. در مقابل، به نظر می‌رسد بی‌آرپی به‌طور اختصاصی بر هیپوتالاموس اثر می‌گذارد، یعنی بخشی از مغز که اشتها و سوخت‌وساز را کنترل می‌کند.»

هیپوتالاموس ناحیه‌ای کوچک اما حیاتی در عمق مغز است. این بخش در کنار وظایف متعدد خود، به تنظیم گرسنگی، مصرف انرژی، دمای بدن و دیگر عملکردهای ضروری برای حفظ تعادل درونی بدن کمک می‌کند. نقش محوری هیپوتالاموس در تنظیم اشتها آن را به یکی از اهداف مهم پژوهشگران در بررسی درمان‌های چاقی تبدیل کرده است.

سماگلوتاید با تقلید عملکرد هورمونی به نام پپتید شبه‌گلوکاگون نوع ۱ یا جی‌ال‌پی‌‌ــ۱ (GLP-1) عمل می‌کند. این هورمون به تنظیم قند خون و پیام‌های موثر بر گرسنگی و احساس سیری کمک می‌کند. با این‌ حال، گیرنده‌های جی‌ال‌پی‌‌ــ۱ در بخش‌های مختلف بدن پراکنده‌اند؛ موضوعی که تا حدی توضیح می‌دهد چرا داروهای فعال‌کننده این گیرنده‌ها علاوه بر کاهش اشتها، آثار دیگری نیز دارند.

بر اساس این پژوهش که در نشریه «نیچر» (Nature) منتشر شد، به نظر می‌رسد بی‌آرپی مسیر دیگری را طی می‌کند و هرچند این مولکول بر برخی از همان عملکردهای کلی سوخت‌وسازی تحت تأثیر سماگلوتاید اثر می‌گذارد، گروه‌های متفاوتی از سلول‌های مغزی را فعال می‌کند. دانشمندان معتقدند این تفاوت ممکن است امکان کنترل دقیق‌تر گرسنگی را فراهم کند و همزمان، عوارض ناخواسته در دیگر بخش‌های بدن را کاهش دهد.

هوش مصنوعی چگونه مولکولی پنهان را آشکار کرد؟

کشف بی‌آرپی مستلزم حل مشکلی بود که مدت‌ها است جست‌وجو برای هورمون‌های تازه را دشوار کرده است. بدن انسان شمار بسیار زیادی قطعه پروتئینی کوچک تولید می‌کند، اما تنها بخشی از آن‌ها عملکردهای زیستی مهمی دارند. شناسایی قطعاتی که بر اشتها یا سوخت‌وساز تأثیر می‌گذارند، می‌تواند بسیار دشوار باشد.

بسیاری از هورمون‌ها ابتدا به شکل پروتئین‌هایی بزرگ‌تر و غیرفعال به نام پیش‌هورمون ساخته می‌شوند. آنزیم‌های تخصصی این پروتئین‌ها را به قطعات کوچک‌تری به نام پپتید می‌بُرند. برخی از این پپتیدها به پیام‌رسان‌های شیمیایی تبدیل می‌شوند که به هماهنگی فرایندهایی مانند سوخت‌وساز انرژی، اشتها و عملکرد اندام‌ها کمک می‌کنند.

یک پیش‌هورمون ممکن است در چند نقطهٔ متفاوت بریده شود و در نتیجه، پپتیدهای متعددی با آثار گوناگون تولید کند. مسئله این است که مشخص شود کدام قطعات عملکرد زیستی دارند و کدام‌یک صرفاً بقایای فرایند معمول پردازش پروتئین‌ها هستند. تشخیص هورمون‌های پپتیدی مهم که نسبتاً کمیاب‌اند، از میان انبوه قطعات معمول پروتئینی دشوار است.

روش‌های متداول اغلب به صورت استخراج پروتئین‌ها از بافت‌های زیستی و بررسی آن‌ها با فنونی مانند طیف‌سنجی جرمی است. این روش مولکول‌ها را با اندازه‌گیری ویژگی‌های مرتبط با جرمشان شناسایی می‌کند، اما شمار بسیار زیاد پپتیدهای احتمالی، جست‌وجو برای هورمون‌های تازه را به فرایندی دشوار تبدیل می‌کند.

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

گروه استنفورد تصمیم گرفت از مسیر دیگری به مسئله نزدیک شود. پژوهشگران بر آنزیمی به نام «پیش‌هورمون کانورتاز ۱/۳» تمرکز کردند که پیش‌هورمون‌ها را در محل توالی‌های مشخصی از اسیدهای آمینه می‌بُرد و پیش‌تر نیز ارتباط آن با چاقی در انسان گزارش شده بود. اسید آمینه‌ها واحدهای سازنده پروتئین‌ها هستند و ترتیب قرار گرفتن آن‌ها تا حدی تعیین می‌کند که آنزیم‌ها در کدام نقاط می‌توانند پروتئین را برش دهند.

یکی از هورمون‌هایی که از این فرایند حاصل می‌شود، جی‌ال‌پی‌‌‌ــ۱ است؛ همان هورمونی که سماگلوتاید عملکردش را تقلید می‌کند. پژوهشگران استدلال کردند که پپتیدهای دیگری که از فرایندی مشابه به وجود می‌آیند نیز ممکن است در تنظیم اشتها و مصرف انرژی نقش داشته باشند.

دانشمندان برای سرعت بخشیدن به جست‌وجو، الگوریتمی رایانه‌ای به نام «پیش‌بینی‌کننده پپتید» (Peptide Predictor) طراحی کردند. این برنامه به‌ جای جداسازی و بررسی آزمایشگاهی صدها هزار پپتید، حدود ۲۰ هزار ژن رمزگذار پروتئین در انسان را تحلیل کرد تا توالی‌هایی را که احتمال داشت آنزیم در محل آن‌ها برش ایجاد کند، بیابد. سپس نتایج را محدودتر کرد و بر ژن‌های مربوط به پروتئین‌هایی تمرکز کرد که به خارج از سلول ترشح می‌شوند. شرط دیگر هم این بود که هر پروتئین نامزد دست‌کم چهار محل برش احتمالی داشته باشد.

این معیارها مجموعه عظیم گزینه‌های احتمالی را به ۳۷۳ پیش‌هورمون کاهش داد و آزمایش‌ها را بسیار عملی‌تر کرد. الگوریتم پیش‌بینی کرد که آنزیم می‌تواند از این ۳۷۳ پروتئین، دو هزار و ۶۸۳ پپتید متفاوت تولید کند. محققان سپس گزینه‌هایی را که به نظر می‌رسید احتمال بیشتری برای تأثیر گذاشتن بر فعالیت مغز داشته باشند، انتخاب کردند و در نهایت ۱۰۰ پپتید، از جمله جی‌ال‌پی‌‌ــ۱، را روی سلول‌های عصبی کشت‌داده‌شده در آزمایشگاه آزمودند.

جی‌ال‌پی‌‌ــ۱ در آزمایش‌های آزمایشگاهی عملکرد چشمگیری داشت و فعالیت سلول‌های عصبی را به سه برابر میزان مشاهده‌شده در سلول‌های گروه شاهد رساند، اما پپتیدی که پیش‌تر شناخته نشده بود، واکنشی چشمگیرتر ایجاد کرد. این پپتید که تنها از ۱۲ اسیدآمینه تشکیل شده است، فعالیت سلول‌های عصبی را در مقایسه با گروه شاهد۱۰ برابر کرد.

پژوهشگران این مولکول را بر اساس نام پروتئین بزرگ‌تری که از آن منشأ می‌گیرد (پپتید مرتبط با بی‌آر‌ای‌آن پی۲/ BRINP2)،  به‌اختصار بی‌آرپی نامیدند.

این واکنش بسیار قوی بی‌آرپی را به گزینه‌ای امیدوارکننده برای بررسی بیشتر تبدیل کرد. پرسش بعدی این بود که آیا تحریک سلول‌های مغزی در محیط آزمایشگاه، در حیوان زنده نیز به تغییرات قابل‌توجهی در اشتها و وزن بدن منجر می‌شود یا خیر.

گروه پژوهشی بی‌آرپی را روی موش‌های لاغر و خوک‌های مینیاتوری آزمایش کرد. سوخت‌وساز و الگوهای غذا خوردن خوک‌های مینیاتوری در مقایسه با موش‌ها، شباهت بیشتری به انسان دارد. پژوهشگران پیش از غذا دادن به حیوانات، بی‌آرپی را به‌صورت عضلانی به آن‌ها تزریق کردند.

نتایج چشمگیر بود. در یک ساعت بعد، حیوانات دریافت‌کنندهٔ این ماده تا ۵۰ درصد کمتر از میزان موردانتظار غذا خوردند؛ یافته‌ای که نشان می‌دهد بی‌آرپی می‌تواند تأثیر زیادی بر گرسنگی داشته باشد.

سپس دانشمندان بررسی کردند که آیا تکرار درمان می‌تواند به تغییرات پایدار در وزن بدن منجر شود یا خیر. موش‌های چاق به مدت ۱۴ روز، روزانه بی‌آرپی دریافت کردند. در پایان آزمایش، این موش‌ها به‌طور میانگین سه گرم وزن کم کرده بودند، در حالی‌ که موش‌های گروه شاهد که این ماده را دریافت نکرده بودند، حدود سه گرم وزن اضافه کرده بودند.

نکتهٔ مهم اینکه تقریباً تمام وزن ازدست‌رفته در موش‌های دریافت‌کنندهٔ بی‌آرپی از چربی بدن بود، نه عضله. حفظ عضله یکی از اهداف مهم درمان چاقی است، زیرا بافت عضلانی به حفظ قدرت، توان حرکتی و سلامت سوخت‌وساز کمک می‌کند. حیوانات دریافت‌کنندهٔ بی‌آرپی در آزمون‌های تحمل گلوکز و انسولین هم بهبود نشان دادند. 

این یافته‌ها در مجموع، نشان می‌دهد بی‌آرپی ممکن است هم بر اشتها و هم بر سلامت سوخت‌وساز اثر بگذارد، هرچند هنوز مشخص نیست انسان‌ها نیز از مزایایی مشابه برخوردار خواهند شد یا خیر.

بی‌آرپی عوارض رایج اوزمپیک را ندارد؟

یکی از جالب‌ترین جنبه‌های این کشف احتمال دستیابی به مزایای کاهش وزن بدون برخی آثار ناخواسته مرتبط با سماگلوتاید و داروهای مشابه آن است. پژوهشگران برای بررسی عوارض احتمالی، رفتار و واکنش‌های جسمی موش‌ها و خوک‌های دریافت‌کنندهٔ این ماده را زیر نظر گرفتند و در مقایسه با حیوانات گروه شاهد، در میزان تحرک، مصرف آب، رفتارهای مرتبط با اضطراب یا میزان دفع مدفوع تفاوت معناداری مشاهده نکردند.

تغییر نکردن میزان دفع مدفوع جالب‌تر بود، زیرا یبوست از عوارض شناخته‌شدهٔ داروهایی مانند اوزمپیک است. آزمایش‌ها همچنین نشان داد که بی‌آرپی، بدون کاهش قابل‌توجه توده عضلانی که ممکن است با برخی درمان‌های کاهش وزن همراه باشد، موجب کاهش چربی بدن می‌شود.

البته آزمایش‌های حیوانی نمی‌توانند به‌طور قطعی مشخص کنند که آیا بی‌آرپی در انسان نیز چنین عوارضی نخواهد داشت. برای تعیین عوارض واقعی این مولکول، انجام دادن آزمایش‌های انسانی ضروری است.

بررسی‌های بیشتر دربارهٔ فعالیت مغز و دیگر واکنش‌های فیزیولوژیک، این دیدگاه را تقویت کرد که بی‌آرپی سازوکاری متفاوت با سماگلوتاید دارد و به‌جای تقلید صرف از آثار جی‌ال‌پی‌‌ــ۱، مسیرهای عصبی و سوخت‌وسازی متفاوتی را فعال می کند. این تفاوت ممکن است توضیح دهد که چرا پژوهشگران کاهش شدید اشتها را بدون بروز برخی تغییرات رفتاری و گوارشی موردبررسی مشاهده کردند.

گام بعدی برای این جایگزین احتمالی اوزمپیک چیست؟

با وجود یافته‌های امیدوارکننده، بی‌آرپی همچنان در مراحل اولیهٔ بررسی قرار دارد و پژوهشگران باید دربارهٔ چگونگی دقیق ارتباط این مولکول با سلول‌ها و نحوهٔ حفظ آثار آن در دوره‌های طولانی‌تر، اطلاعات بیشتری به دست آورند.

یکی از اولویت‌ها شناسایی گیرنده‌های سطح سلول است که بی‌آرپی را شناسایی می‌کنند. گیرنده‌ها پروتئین‌های تخصصی‌‌‌اند که به پیام‌های شیمیایی مشخص پاسخ و به سلول‌ها امکان می‌دهند پیام‌ها را دریافت و واکنش زیستی مناسب را آغاز کنند. تعیین اینکه بی‌آرپی کدام گیرنده‌ها را فعال می‌کند، می‌تواند به توضیح آثار آن بر گرسنگی و سوخت‌وساز کمک کند.

گروه پژوهشی همچنین قصد دارد راه‌های افزایش مدت فعالیت این مولکول در بدن را بررسی کند. پپتیدها ممکن است نسبتاً سریع تجزیه شوند و در نتیجه، به تزریق‌های مکرر نیاز باشد. اگر بی‌آرپی در انسان موثر شناخته شود، نسخه‌ای با اثر طولانی‌تر می‌تواند استفاده از آن را آسان‌تر کند.

چالش نهایی این است که مشخص شود آیا مزایای ظاهری این مولکول در حیوانات، در انسان‌ها نیز به فواید قابل‌توجهی منجر می‌شود یا خیر. بی‌آرپی پیش از آنکه بتواند به درمانی قابل‌استفاده برای چاقی تبدیل شود، باید ایمنی، اثربخشی، مقدار مصرف مناسب و عوارض احتمالی آن در کارآزمایی‌های بالینی بررسی شود.

بیشتر از علوم