از «زهره پلنگی» عبید و «پلنگ چشم‌قشنگ» مرتضی تا پلنگ‌های اینستاگرامی

در فرهنگ و ادبیات فارسی، زیبایی و ظاهر زنان همواره مورد توجه و قضاوت بوده و معیارهای آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده است

تصویری نمادین ساخته‌شده با هوش مصنوعی

عبید زاکانی، شاعر و طنزپرداز سدۀ هشتم هجری، حکایتی از بازرگانی نقل کرده است که زنی زیبارو به نام زهره داشت. روزی بازرگان عزم سفر کرد، اما پیش از رفتن، لباس سفیدی برای همسرش تهیه کرد و کاسه‌ای نیل به خدمتکارش داد و به او سفارش کرد هرگاه از زهره رفتار ناشایستی سر زد، با انگشت نشانی از رنگ نیل بر لباس سفید او بگذارد تا وقتی از سفر بازگشت، از رفتار همسرش در غیاب خود آگاه شود. مدتی گذشت و بازرگان در سفر نامه‌ای برای خدمتکار فرستاد و از احوال زهره سوال کرد. خدمتکار نیز به او پاسخ داد چنانچه در آمدنش بیش از این تأخیر کند، زهره به «پلنگ» تبدیل خواهد شد: «گر آمدن خواجه درنگی باشد/ چون بازآید، زهره پلنگی باشد»

این حکایت طنزآمیز عبید زاکانی یکی از نمونه‌های قدیمی کاربرد واژۀ «پلنگ» برای توصیف یک زن یا رفتار منتسب به یک زن در ادبیات فارسی است. در این حکایت، پلنگ با خال‌های پوستش شناخته می‌شود و عبید با بهره‌گیری از همین ویژگی، تصویری طنزآمیز از جامۀ سفید زهره می‌سازد که قرار است چنان از لکه‌های نیل پوشیده شود که به پوست پلنگ شباهت پیدا کند.

با این حال، جست‌وجو در آثار نظم و نثر فارسی نشان می‌دهد که استفاده از استعارهٔ پلنگ برای زنان، کاربردهای متعدد و متفاوتی داشته است.

از آثار شاعران کلاسیک و معاصر گرفته تا ترانه‌های خوانندگان موسیقی پاپ و رپ، گاه پلنگ نمادی از زیبایی و جذابیت معشوق بوده، گاه غرور، سرکشی و بی‌وفایی را تداعی کرده و در سال‌های اخیر نیز به اصطلاحی عامیانه و برآمده از شبکه‌های اجتماعی برای توصیف زنانی که با جراحی‌های زیبایی و تغییرات اغراق‌آمیز در چهره و اندام خود شناخته می‌شوند، تبدیل شده است.

هرچند سند معتبری در دست نیست که نشان دهد این کاربردهای متفاوت مستقیماً از یکدیگر سرچشمه گرفته‌اند، شواهد ادبی و فرهنگی نشان می‌دهند که استفاده از واژۀ «پلنگ» برای توصیف زنان یا معشوقه پیشینه‌ای کهن در زبان فارسی دارد؛ حتی پیش‌تر از عبید زاکانی.

Read More

This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)

ادیب صابر ترمذی، شاعر قرن ششم هجری، در یکی از رباعیات خود، معشوق را با چشمانی زیبا مانند آهو و رفتاری کبرآمیز مانند پلنگ توصیف می‌کند: «ای خواب شبم برده به زلف شب‌رنگ/ با چشم چو آهو چه کنی، کبر پلنگ» در این شعر، پلنگ نماد غرور و خودبزرگ‌بینی است. شاعر از معشوقی سخن می‌گوید که زیبایی و لطافت آهو را دارد، اما رفتارش با عاشق آمیخته به غرور و جفا است.

خاقانی شروانی، دیگر شاعر نامدار قرن ششم، نیز در یکی از رباعیاتش از همین تشبیه استفاده می‌کند: «آهو بودی پلنگ بدساز مگرد/ گرگ آشتی بکن سرافراز مگرد» او در این ابیات از معشوق می‌خواهد که خوی ناسازگار و سرکش را کنار بگذارد. او نیز مانند ادیب صابر، آهو و پلنگ را در برابر یکدیگر قرار می‌دهد تا تفاوت میان زیبایی و لطافت ظاهری با رفتار خشن و آزاردهنده را نشان دهد.

اوحدی مراغه‌ای، شاعر قرن هفتم و هشتم هجری، نیز در غزلی خطاب به معشوق می‌گوید: «چون تو آهو زاده‌ای حیف‌ست حیف/ کآنچنان خوی پلنگ آورده‌ای» در این شعر، شاعر از معشوقی زیبا شکایت دارد که برخلاف ظاهر لطیف و آهوگونه‌اش، رفتاری سرکش و آزاردهنده دارد.

در سده دهم هجری نیز وحشی بافقی در غزلی از ترکیب «پلنگ‌خوی غزالی» استفاده می‌کند، یعنی آهویی که خوی پلنگ دارد. او با این تعبیر، معشوقی زیبا اما سرکش و گریزان را توصیف می‌کند که رام کردنش دشوار است.

نمونه‌هایی از این نوع کاربرد را در آثار شاعران سبک هندی نیز می‌توان یافت. صائب تبریزی که از سرآمدان این سبک شعری است، در قرن یازدهم در یکی از غزل‌هایش سرود: «غزال چشم تو ره بر پلنگ می‌گیرد/ حباب بحر تو باج از نهنگ می‌گیرد» صائب در این بیت، چشم زیبای معشوق را به غزال تشبیه می‌کند، اما این غزال چنان قدرتمند و شکارگر است که حتی پلنگ نیز در برابرش توان مقابله ندارد. در واقع، شاعر از پلنگ به‌عنوان نمادی از قدرت استفاده می‌کند تا تأثیر نگاه معشوق را به تصویر بکشد.

غالب دهلوی، شاعر فارسی‌سرای قرن سیزدهم هجری نیز در یکی از غزل‌هایش می‌گوید: «هم تو خود در کمین خویشتنی/ ای به رخ، ماه و ای به خوی، پلنگ» او در این بیت، چهرۀ معشوق را به ماه و خوی او را به پلنگ تشبیه می‌کند. پلنگ در اینجا نماد سرکشی و بی‌رحمی است و شاعر از معشوقی سخن می‌گوید که با وجود زیبایی چهره، رفتاری خشن و ناسازگار دارد.

در شعر معاصر فارسی، استفاده از استعارهٔ پلنگ برای زنان، صورت صریح‌تری پیدا کرد که گاه حتی تعابیر منفی نیز از آن برداشت می‌شود. رهی معیری، شاعر و ترانه‌سرای معاصر، در منظومۀ «خلقت زن» که با نگاهی بدبینانه به زنان سروده شده است، ویژگی‌های گوناگون حیوانات و عناصر طبیعت را به سرشت زن نسبت می‌دهد و می‌گوید: «ز جادوی فلک تزویر و نیرنگ/ تکبر از پلنگ آهنین‌چنگ»

ردپای استعارهٔ «پلنگ» در ترانه‌های فارسی نیز دیده می‌شود. شهرام شب‌پره، خوانندۀ موسیقی پاپ ایرانی، سال ۱۳۷۱ خورشیدی، ترانه‌ای با عنوان «چشم پلنگ» منتشر کرد که در آن می‌خواند: «می‌ترسم از چشاش، چشاش مثه چشم پلنگه» در این ترانه، چشم پلنگ استعاره‌ای از نگاه زیبا، نافذ و در عین حال هراس‌انگیز معشوق است.

چند سال بعد، مرتضی برجسته نیز در ترانۀ «پلنگ» که در آلبوم «ریتم هزاره» در اواخر دهۀ ۱۳۷۰ منتشر شد، خواند: «بهش بگو پلنگه، پلنگ چشم‌قشنگه» در این ترانه، پلنگ لقبی عاشقانه برای زنی زیبا با چشم‌های جذاب است.

کاربرد این واژه در ترانه‌های فارسی طی دهه‌های بعد نیز ادامه یافت. در مهرماه ۱۳۹۳، بهزاد لیتو، علیرضا جی‌جی و سیجل، سه خوانندۀ موسیقی رپ فارسی، ترانه‌ای با عنوان «پلنگ» در آلبوم «خاکستری» منتشر کردند که در بخشی از آن، عبارت «اینا خیلی پلنگن» تکرار می‌شود. پلنگ در این ترانه به زنانی با ظاهر و رفتار جلب‌توجه‌کننده اشاره دارد.

این ترانه را می‌توان یکی از نخستین نمونه‌های ثبت‌شده در موسیقی فارسی دانست که در آن واژۀ «پلنگ» با معنایی نزدیک به کاربرد امروزی به کار رفته است و برخلاف ترانه‌های قدیمی‌تر که پلنگ در آن‌ها نمادی از زیبایی و جذابیت معشوق بود، در این ترانه، پلنگ به گروهی از زنان با ویژگی‌های ظاهری و رفتاری خاص اطلاق می‌شود و لحنی کنایه‌‌ای و گاه تحقیرآمیز دارد.

با این حال، روشن نیست که اصطلاح «پلنگ» با این معنا نخستین‌بار چه زمانی و از کجا وارد زبان محاورۀ فارسی شد. این احتمال وجود دارد که واژه پیش از انتشار ترانه نیز در گفت‌وگوهای روزمرۀ جوانان رواج داشته و سپس به موسیقی رپ راه یافته باشد. آنچه شواهد نشان می‌دهند این است که دست‌کم از اوایل دهۀ ۱۳۹۰، «پلنگ» در معنایی متفاوت با کاربردهای عاشقانۀ قدیمی، برای توصیف برخی زنان استفاده می‌شده است. کمااینکه در اسفندماه ۱۳۹۸ ساسی در ترانۀ «دکتر»، از اصطلاح «پلنگ شدن» استفاده کرد. 

سیر تحول استعارهٔ پلنگ در شعر و ترانه‌های فارسی

مرور نمونه‌های متعدد کاربرد استعارهٔ پلنگ در اشعار فارسی نشان می‌دهد که این واژه در ادبیات و فرهنگ عامۀ فارسی، طی سده‌های مختلف با معانی متفاوتی برای توصیف معشوق یا زنان به کار رفته است. در شعر کلاسیک فارسی، پلنگ اغلب نماد غرور، سرکشی، بی‌رحمی و خوی ناسازگار معشوق بود. شاعران با کنار هم قرار دادن آهو و پلنگ، از معشوقی سخن می‌گفتند که چهره‌ای زیبا و رفتاری آزاردهنده داشت. در حکایت عبید زاکانی نیز خال‌های پوست پلنگ دستمایۀ طنزی دربارۀ وفاداری یک زن قرار گرفت.

در موسیقی پاپ فارسی، به‌ویژه در ترانه‌های شهرام شب‌پره و مرتضی برجسته، پلنگ معنایی عاشقانه و مثبت پیدا کرد و برای توصیف زیبایی، جذابیت و نگاه نافذ معشوق به کار رفت، اما در نمونه‌هایی از موسیقی رپ دهۀ ۱۳۹۰، این واژه با آرایش غلیظ، پوشش و رفتار جلب‌توجه‌کننده زنان پیوند خورد و لحنی کنایه‌آمیز و گاه تحقیرآمیز پیدا کرد.

چنانچه گفته شد امروزه در زبان محاورۀ فارسی، اصطلاح «پلنگ» بیشتر برای توصیف زنانی به کار می‌رود که با جراحی‌های زیبایی متعدد، تزریق ژل و پرکننده، آرایش تند و تغییرات چشمگیر در چهره و اندام خود شناخته می‌شوند. ترکیب «پلنگ اینستاگرامی» نیز با گسترش شبکه‌های اجتماعی رواج یافت و به زنانی اطلاق شد که چنین ظاهری را در تصاویر و ویدیوهای خود به نمایش می‌گذارند.

با این حال، شواهد موجود برای اثبات اینکه معنای امروزی پلنگ مستقیماً از کاربردهای ادبی یا ترانه‌های قدیمی سرچشمه گرفته باشد، کافی نیست. ضمن اینکه در فرضیه‌ای دیگر، چنین تصور می‌شود که اصطلاح امروزی «پلنگ» از شباهت چهرۀ زنانی که با جراحی‌های زیبایی یا تزریق‌های متعدد و آرایش‌های اغراق‌آمیز ظاهر خود را تغییر می‌دهند، به گربه‌سانانی مانند پلنگ گرفته شده است. به‌ویژه آنکه کشیده کردن چشم‌ها و تغییر حالت آن‌ها برای ایجاد ظاهری شبیه چشم گربه‌سانان نیز از جمله روش‌های زیبایی است که در سال‌های اخیر رواج یافته است. به‌خصوص که تشبیه زنان به پلنگ و دیگر گربه‌سانان، منحصر به زبان فارسی هم نیست.

ردپای استعارهٔ «پلنگ» در زبان‌های دیگر

در فرهنگ‌های مختلف جهان هم از تشبیه و استعاره پلنگ برای توصیف زیبایی، جذابیت جنسی، غرور، سرکشی و حتی رفتار زنان در روابط عاشقانه استفاده شده است. برخی از این تعابیر پیشینه‌ای طولانی دارند و معنای آن‌ها در فرهنگ‌ لغت‌های معتبر نیز ثبت شده است.

برای نمونه، در زبان فرانسوی، واژۀ «پانتر» (Panthère) که به معنای پلنگ است، برای توصیف زنی جذاب و اغواگر نیز به کار می‌رود. در زبان ایتالیایی هم واژۀ «پانترا» (Pantera) به زنی با زیبایی اغواگرانه و رفتاری سرکش و تهاجمی اطلاق می‌شود. هر دو واژه از ریشۀ لاتین «پانترا» (Panthera) و یونانی «پانتر» (Panther) گرفته شده‌اند و کاربرد آن‌ها برای زنان، بر ویژگی‌هایی مانند جذابیت، قدرت و خوی شکارگر این حیوان تکیه دارد.

در زبان فرانسوی، تعبیر دیگری به نام «تیگرس» (Tigresse)، به معنای ببر ماده، نیز سابقه‌ای طولانی دارد. این واژه برای توصیف زنانی به کار می‌رفت که در روابط عاشقانه رفتاری سخت‌گیرانه یا بی‌رحمانه داشتند. فرهنگ تاریخی زبان فرانسه کاربرد این تعبیر را در اثری از مولیر، نمایشنامه‌نویس نامدار فرانسوی، در سال ۱۶۶۷ میلادی ثبت کرده است و به معنای «خوی پلنگ» در شعر فارسی که شاعران از آن برای توصیف غرور و بی‌رحمی معشوق استفاده می‌کردند، شباهت زیادی دارد.

در زبان انگلیسی نیز استفاده از واژۀ «کوگار» (Cougar)، نام نوعی گربه‌سان بزرگ آمریکایی، از آغاز دهۀ ۲۰۰۰ میلادی برای توصیف زنان میانسال یا مسن‌تری که به رابطه با مردان جوان‌تر علاقه دارند، رواج یافت.

اما یکی از نزدیک‌ترین نمونه‌ها به کاربرد امروزی «پلنگ» در ایران، لقب «زن گربه‌ای» (Catwoman) است که رسانه‌های آمریکایی به جوسلین وایلدنشتاین، چهرۀ مشهور محافل اجتماعی نیویورک، داده بودند. وایلدنشتاین از دهۀ ۱۹۹۰ به دلیل تغییرات چشمگیر چهره‌اش موردتوجه رسانه‌ها قرار گرفت و شباهت ظاهری او به گربه‌سانان، دستمایۀ این نام‌گذاری شد. مجلۀ ونیتی فر نیز در مارس ۱۹۹۸ گزارشی مفصل دربارۀ او منتشر کرد و به موضوع جراحی‌های زیبایی و علاقۀ او به گربه‌سانان پرداخت.

تشبیه زنان به حیوانات و به‌ویژه گربه‌سانان، موضوع پژوهش‌های متعددی در جهان نیز بوده است. در پژوهشی با عنوان «استعاره‌های مردسالارانه، پژوهش فمینیستی» که سال ۲۰۰۳ منتشر شد، پژوهشگران کاربرد نام حیوانات برای توصیف زنان و مردان در زبان‌های فرانسوی و ایتالیایی را بررسی کردند و دریافتند که این استعاره‌ها بسته به موقعیت و زمینۀ فرهنگی، معانی متفاوتی دارند؛ گاهی برای ابراز محبت و ستایش جذابیت جنسی به کار می‌روند و گاهی وسیله‌ای برای تحقیر، توهین یا قضاوت دربارۀ زنان استفاده می‌شوند.

در پژوهش دیگری با عنوان «چه بچه‌گربۀ زیبایی؛ ظاهر زنان و استعاره‌های حیوانی در مونته‌نگرو» که سال ۲۰۲۱ در مجلۀ علمی اسلوو منتشر شد، پژوهشگران دانشگاه مونته‌نگرو کاربرد استعاره‌های حیوانی برای توصیف ظاهر زنان را در وب‌سایت‌های این کشور بررسی کردند. یافته‌های آن‌ها نشان داد که تشبیه ظاهر زنان اغلب به حیواناتی مانند گربه، بچه‌گربه و ببر ماده، بازتاب‌دهندۀ نگرش‌های فرهنگی ریشه‌داری است که اهمیت زیادی برای ظاهر زنان قائل‌اند.

در فرهنگ و ادبیات فارسی نیز زیبایی و ظاهر زنان همواره موردتوجه و قضاوت بوده و معیارهای آن در دوره‌های مختلف تغییر کرده است. در اشعار کلاسیک، ویژگی‌هایی مانند چشمان درشت و خمار، ابروهای کمانی، زلف سیاه، لب‌های سرخ و اندام موزون از نشانه‌های زیبایی معشوق به شمار می‌رفتند.

در دورۀ قاجار نیز معیارهای خاصی برای زیبایی زنان وجود داشت. برای نمونه، در تصاویر و روایت‌های مربوط به دربار ناصرالدین‌شاه، ابروهای پهن و پیوسته، چشمان کشیده، موهای بلند و سیاه از ویژگی‌های پسندیدۀ زنان به شمار می‌رفتند. افسانه نجم‌آبادی، پژوهشگر تاریخ و جنسیت، در پژوهش‌های خود دربارۀ تحولات زیبایی و جنسیت در عصر قاجار نشان داده است که معیارهای زیبایی در ایران ثابت نبوده‌اند و با دگرگونی‌های فرهنگی و اجتماعی تغییر کرده‌اند.

این تغییر معیارها را می‌توان در مقایسۀ تصاویر زنان دورۀ قاجار با الگوهای زیبایی امروز نیز مشاهده کرد. ویژگی‌هایی که زمانی مطلوب و جذاب شناخته می‌شدند، ممکن است امروزه با معیارهای رایج زیبایی تفاوت داشته باشند. با این حال، آنچه در بسیاری از این دوره‌ها مشترک مانده، اهمیت ظاهر زنان در نگاه جامعه و داوری دربارۀ آن‌ است.

بیشتر از فرهنگ و هنر