محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی، در گفت‌وگویی تلویزیونی تاکید کرد که همچنان مسئول اصلی مذاکرات با آمریکا است. پیش از آن رسانه‌های منطقه‌ای گزارش دادند که جی‌دی ونس، معاون اول رئیس‌جمهوری آمریکا، در تلاش برای دیدار مستقیم با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی است.

ونس که در مذاکرات اسلام‌آباد با هیئت تحت هدایت قالیباف روبه‌رو شده بود، این بار پیشنهاد ازسرگیری گفت‌وگوها را در نامه‌ای خطاب به رضایی مطرح کرده است. رضایی چند روز پیش از مصاحبه قالیباف، به نمایندگی از مجتبی خامنه‌ای به مسکو رفته بود و در دیدار با ولادیمیر پوتین، پیام رهبر جمهوری اسلامی را به او رساند.

نامه ونس، سفر مهم رضایی و تاکید قالیباف بر ادامه مسئولیتش، رقابت دو فرمانده پیشین سپاه بر سر اختیار تصمیم‌گیری درباره جنگ و توافق با آمریکا را علنی‌تر کرده است. پس از کشته‌شدن علی خامنه‌ای، علی لاریجانی و شماری از فرماندهان ارشد سپاه، قالیباف با هدایت مذاکرات به یکی از بانفوذترین چهره‌های جمهوری اسلامی تبدیل شد. حالا در غیبت علنی مجتبی خامنه‌ای، رضایی با تکیه بر نزدیکی به حلقه رهبر جدید و دبیری شورای عالی امنیت ملی، در تعیین شرایط بازگشت به مذاکرات دست بالا را پیدا کرده است.

از تفاهم اسلام‌آباد تا شلیک در هرمز

اختلاف دو طیف در جریان اجرای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد آشکار شد. این تفاهم که ماه خرداد با هدایت هیئت ایرانی به ریاست قالیباف به دست آمد، ازسرگیری تردد کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز، کاهش تدریجی محاصره دریایی آمریکا، صدور معافیت برای فروش نفت ایران و فراهم کردن زمینه دسترسی تهران به دارایی‌های مسدودشده را پیش‌بینی می‌کرد. چارچوب اسلام‌آباد همچنین تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده را به مذاکرات بعدی سپرده و کاهش سطح غنای مواد در داخل ایران زیر نظر آژانس را یکی از گزینه‌ها قرار داده بود.

با این حال، تفاهم مذکور در تیرماه، هم‌زمان با سفر دونالد ترامپ به ترکیه برای نشست ناتو، وارد بحران شد. سپاه به‌سوی کشتی‌هایی تجاری آتش گشود که به گفته تهران از مسیرهای مورد تایید جمهوری اسلامی عبور نکرده بودند. در پی تشدید درگیری‌ها، واشنگتن مجوز فروش نفت ایران را لغو کرد و ترامپ گفت آتش‌بس پایان یافته است.. در عمل، اقدام سپاه در هرمز اجرای توافقی را مختل کرد که قالیباف برای پیش بردن آن اعتبار سیاسی‌اش را خرج کرده بود.

مواضع علنی و حملات رسانه‌ای دو طیف به یکدیگر نشان می‌دهد محسن رضایی به همراه احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران، حسین طائب، رییس سازمان بسیج جمهوری اسلامی و محمد مخبر، مشاور و دستیار مجتبی خامنه‌ای، طیفی را تشکیل می‌دهند که بر حفظ کنترل جمهوری اسلامی بر هرمز و تشدید سیاسیت‌های تنش‌زا پافشاری می‌کند و هفت شرط سخت را نیز برای بازگشایی هرمز، پیش پای ترامپ قرار داده‌اند.

در مقابل، چهره‌هایی چون محمدباقر قالیباف، مسعود پزشکیان و عباس عراقچی از چهره‌های اصلی طیفی‌اند که که برای رسیدن به توافقی فوری و خروج از شرایط «نه جنگ، نه صلح» تلاش می‌کنند و بارها در محافل خصوصی و عمومی نسبت به خطرات ادامه حصر اقتصادی آمریکا یا آغاز جنگی گسترده‌تر هشدار داده‌اند.

رضایی چگونه دست بالا را پیدا کرد؟

اندکی پس از جانشینی مجتبی خامنه‌ای، خبر انتصاب محسن رضایی به‌عنوان مشاور نظامی فرمانده کل قوا منتشر شد. در مردادماه، محمدباقر ذوالقدر از دبیری شورای عالی امنیت ملی کنار رفت. کناره‌گیری او ظاهرا زیر فشار فرمانده کل سپاه و اعضای دفتر مجتبی خامنه‌ای صورت گرفت. پس از آن نیز مجتبی خامنه‌ای رضایی را به‌عنوان نماینده خود در شورا منصوب کرد و به مسعود پزشکیان دستور داده شد حکم دبیری رضایی را امضا کند.

در نتیجه شواهد نشان می‌داد مسیر ارتقای رضایی از حلقه رهبر جدید آغاز شده است و اختلاف بر سر امکان توافق با آمریکا، بخشی از نزدیکان مجتبی خامنه‌ای را به یافتن وزنه‌ای در برابر قالیباف سوق داد.

هر دو چهره از فرماندهی سپاه به سیاست رسیدند. رضایی از ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۶ فرمانده کل سپاه بود و قالیباف فرماندهی قرارگاه خاتم‌الانبیا و نیروی هوایی سپاه را بر عهده داشت. همچنین هیچ‌یک در رقابت‌های مکرر ریاست‌جمهوری به پاستور نرسیدند و حتی در انتخابات ۱۴۰۰ تعداد آرای باطله از آرای رضایی بیشتر بود. پنج سال بعد، همین فرمانده پیشین، پیام مجتبی خامنه‌ای را به ولادیمیر پوتین رساند و مخاطب نامه معاون رئیس‌جمهوری آمریکا شد.

از مسکو تا واشنگتن

سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی گفته است تصمیم درباره پاسخ به نامه جی‌دی ونس در اختیار محسن رضایی است. قالیباف هم چهارشنبه گفت تهران پاسخ خود را به آمریکا رسانده است. هم‌زمان، رضایی در گفت‌وگو با المیادین اعلام کرد که تهران به مسکو اطلاع داده است هیچ بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده از ایران خارج نخواهد شد. مارکو روبیو هم در نشست گروه هفت گفت واشینگتن می‌تواند محاصره دریایی و فشار اقتصادی را ادامه دهد و مطالبات تهران را نپذیرد.

در نتیجه با وجود ادامه میانجیگری قطر، پاکستان و ترکیه، هنوز زمانی برای دیدار مستقیم تعیین نشده است. در صورت تداوم بن‌بست دیپلماتیک، هر لحظه ممکن است واشینگتن برای پیشبرد اهدافش در پرونده هسته‌ای و بازگشایی تنگه هرمز به اقدام نظام تازه روی آورد و جنگی گسترده‌تر آغاز شود.

با افزایش نفوذ رضایی و طیف نزدیک به احمد وحیدی و حسین طائب، وزن جریانی در تصمیم‌گیری‌های تهران بیشتر شده است که خصومت با اسرائیل را بخشی از هویت جمهوری اسلامی می‌داند. در گفتمان ایدئولوژیک این جریان، که گاه رنگ‌وبوی آخرالزمانی دارد، نابودی اسرائیل همچنان یکی از اهداف نهایی نظام است.

از این منظر، توافق با آمریکا بر سر محاصره یا پرونده هسته‌ای می‌تواند وقفه‌ای در رویارویی باشد، در حالی که به نظر می‌رسد قالیباف و طیف نزدیک به او در پی توافقی‌اند که به یک صلح کامل، دستکم تا پایان دوره ریاست‌جمهوری ترامپ منجر شود.

ثانیه‌شمار جنگ جدید

اگر دولت ترامپ به این جمع‌بندی برسد که فشار اقتصادی برای گرفتن امتیاز کافی نیست و به حملات گسترده بازگردد، مقام‌های ارشد نظامی و امنیتی که اکنون در تصمیم‌گیری‌ها دست بالا را دارند، ممکن است بار دیگر هدف قرار گیرند. یکی از محاسبات احتمالی واشینگتن این است که تضعیف این حلقه می‌تواند به چهره‌های آماده‌تر برای مصالحه فرصت بدهد تا اختیار توافق را به دست بگیرند.

اگرچه تجربه دو جنگ قبلی نشان داده است که حذف چهره‌های ارشد می‌تواند راه را برای صعود فرماندهانی با مواضع سخت‌تر باز کند. افزایش نفوذ رضایی پس از کشته‌شدن لاریجانی و شماری از فرماندهان سپاه، نمونه‌ای از همین جابه‌جایی در راس قدرت است.

قالیباف همچنان در ظاهر ریاست هیئت مذاکره‌کننده را در اختیار دارد، اما دوام هر توافق به این بستگی دارد که چه کسی در تهران اختیار پذیرش امتیاز متقابل را دارد و می‌تواند سپاه را به اجرای تعهدات پایبند کند. اگر یک جنگ دیگر هم تنها ترکیب حلقه حاکم را عوض کند و اختیار جنگ و صلح همچنان در دست فرماندهانی بماند که از ادامه رویارویی دفاع می‌کنند، حتی توافقی موقت می‌تواند به سرنوشت تفاهم اسلام‌آباد دچار شود. در چنین وضعی، چشم‌انداز پایان پایدار رویارویی، بیش از هر چیز به سرنوشت خود ساختار قدرت در جمهوری اسلامی گره خورده است.