در روزهای گذشته دربارهٔ احتمال رسیدن تهران و واشنگتن به توافق خبرهای متفاوتی منتشر می‌شود. با این حال محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، پیامی به‌مراتب کمتر سازش‌کارانه‌ انتخاب کرد و گفت زمان آن رسیده است که ایالات متحده در برابر هفت شرط ایران «تسلیم» شود؛ کلمه‌ای که به نظر می‌رسد بیشتر مصرف داخلی داشته باشد تا اینکه معنای واقعی آن را اعاده کند.

مرکز مطالعات امنیتی و امور خارجی اورشلیم (JCFA) با اشاره به این گفته‌ٔ محسن رضایی، نوشت که در اینجا، واژه «تسلیم» به‌اندازه خود شروط اهمیت دارد. او با انتخاب این واژه، هم احتمال توافق را باز می‌گذارد و هم به نوعی از پیش تعیین کند که هر توافق احتمالی چگونه به افکار عمومی ایران عرضه خواهد شد.

در این روایت، توافق نتیجهٔ فشار تهران خواهد بود که واشنگتن را به تغییر موضع واداشت و امتیازهایی که دو طرف به یکدیگر داده‌اند، در حاشیه قرار خواهد گرفت. به این ترتیب می‌کوشد مانع از آن شود که آمادگی‌ جمهوری اسلامی ایران برای مذاکره نشانهٔ ضعف تلقی شود. این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که حکومت ایران تسلط خود بر تنگهٔ هرمز و وضعیت نظامی‌اش را به‌عنوان نشانه‌هایی از برتری موقعیت و به نفع بودن گذشت زمان برای ایران به تصویر کشیده است.

مسئله اینجا است که تاکنون هیچ سند رسمی و عمومی واحدی منتشر نشده که فهرستی قطعی و شماره‌گذاری‌شده از این هفت شرط را ارائه دهد. مقام‌های ایرانی در اظهارات پیشین خود، بارها به مجموعه‌ای از مطالبات مشابه اشاره کرده‌اند: پایان جنگ، رفع محاصرهٔ دریایی، تضمین عبور امن کشتی‌ها و نفتکش‌ها، لغو تحریم‌ها و کاهش محدودیت‌های صادرات نفت، آزادسازی دارایی‌های ایران و حفظ مواد هسته‌ای در داخل کشور. با این حال، تا زمانی که تهران متن رسمی و کاملی منتشر نکند، نمی‌توان با دقت مشخص کرد که این شروط دقیقاً چگونه تنظیم شده‌اند و هرکدام چه اولویتی دارند.

این ابهام به نفع ایران است، زیرا به مقام‌های ایرانی اجازه می‌دهد در اعلام مواضع علنی خود، از هفت شرط غیرقابل‌مذاکره سخن بگویند، در حالی که به میانجی‌گران این امکان را می‌دهند پشت درهای بسته، روی عباراتی انعطاف‌پذیرتر کار کنند. درواقع در برابر افکار عمومی، یک خط قرمز ترسیم می‌شود، اما برای میانجی‌ها، فضای مانور باقی می‌ماند و به آنها دست بازتری می‌دهد.

پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران

در ادامه گزارش مرکز مطالعات امنیتی و امور خارجی اورشلیم آمده که اختلاف‌نظر بر سر غنی‌سازی اورانیوم نشان می‌دهد که صحبت کردن از توافق تا چه اندازه زودهنگام است و منطقی‌تر آن است که نتیجه بگیریم مذاکرات همچنان در مرحله‌ای قرار دارد که اطلاعاتی از آن به بیرون درز می‌کند، واکنش‌ها سنجیده می‌شوند و طرف‌ها می‌کوشند از پیش تعیین کنند چه چیزی امتیازدهی تلقی شود و چه چیزی دستاورد جلوه کند.

اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، تأکید کرده که ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) خارج نشده  است و بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز اخیراً از نیروگاه هسته‌ای بوشهر بازدید کرده‌اند. با این حال به‌روشنی اعلام کرد که تهران بازگشت ساده و بی‌قیدوشرط به شرایط پیش از جنگ را در نظر ندارد، بازرسی از تأسیساتی را که در حملات نظامی آسیب دیدند، موضوعی متفاوت می‌داند و خارج‌ کردن مواد هسته‌ای غنی‌شده از ایران نیز در دستور کار نیست.

این یک موضع میانه حساب‌شده است؛ به این ترتیب، ایران همچنان در چارچوب قواعد بین‌المللی می‌ماند، زیرا خروج از آن بلافاصله فشار بر حکومت را افزایش می‌دهد. همزمان، با احیای نظام پیشین بازرسی‌ها یا واگذاری ذخایر اورانیوم غنی‌شده‌ای که در اختیار دارد، موافقت نمی‌کند. بنابراین، توصیف تحولات اخیر به‌عنوان یک توافق هسته‌ای، شماری از دشوارترین پرسش‌های زیر را بی‌پاسخ می‌گذارد:

سرنوشت موادی که تاکنون غنی شده‌اند، چه خواهد شد؟ چه سطحی از غنی‌سازی در آینده مجاز خواهد بود؟ چه کسانی و از کدام تأسیسات بازرسی خواهند کرد؟ کدام طرف نخست اقدام خواهد کرد: آمریکا با کاهش تحریم‌ها یا ایران با برداشتن گام‌هایی برای براوردن خواسته‌های واشنگتن؟

تنگهٔ هرمز همچنان در مرکز رویارویی

یک سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مدعی شد که تنگه هرمز «کاملاً بسته» است، نیروهای آمریکایی جرأت ورود به آنجا را ندارند و مین‌های دریایی کار گذاشته‌شده در این آبراه نیز هنوز پاکسازی نشده‌اند، اما ایالات متحده روایتی متفاوت از عملیات دریایی و تلاش‌هایش برای بازگشایی مسیرهای کشتی‌رانی ارائه کرده است.

همین فقدان قطعیت جایگاه هرمز را در توافقی که تهران در پی شکل‌ دادن به آن است، روشن می‌کند. درخواست رفع محاصرهٔ دریایی و تضمین عبور ایمن محموله‌های نفتی و تجاری که بارها در پیشنهادهای ایران مطرح شده است.

به بیان دیگر، تهران با تهدید کشتی‌رانی، شرایطی ایجاد می‌کند که برطرف‌ کردن همان تهدیدها به امتیازی ارزشمند در مذاکرات بدل شود. هرچه اختلال در تجارت و عرضهٔ انرژی بیشتر باشد، وعدهٔ بازگشت به روال عادی ارزش بیشتری پیدا می‌کند، اما این شیوهٔ چانه‌زنی تا زمانی کارآمد است که اوضاع تحت کنترل بماند، در حالی که ممکن است به‌سرعت نتیجه معکوس بدهد و حمله‌ای جدی به نفتکشی دیگر، تلاشی گسترده‌تر برای بازگشایی مسیر کشتی‌ها با توسل به زور، یا حمله آمریکا در پی حادثه‌ای در تنگه هریک می‌تواند همان اهرمی را که قرار بود به دستیابی به توافق کمک کند، به عامل آغاز دور دیگری از درگیری تبدیل کند.

وضعیت اقتصادی بحرانی در ایران

همزمان با بلندپروازانه‌تر شدن ادبیات امنیتی حکومت، بحث‌ها در داخل این کشور بیش‌ازپیش بر مسئله‌ٔ ساده اما حیاتی تأمین نیازهای روزمره زندگی و بقا متمرکز شده‌اند.

یکی از اعضای هیأت‌رئیسهٔ مجلس از معیارهای جدید پیشنهادی دولت برای تعیین افراد واجد شرایط دریافت یارانه انتقاد و استدلال کرد که نظام دهک‌بندی درآمدی و ارزیابی استطاعت مالی خانوارها اشکالات و نواقص جدی دارد.

در پسِ این اختلاف‌نظر فنی، یک مشکل ساده اما اساسی وجود دارد: در دوره‌های تورم بالا، یک سقف درآمدی ثابت لزوماً تصویری کامل از وضعیت خانوار به دست نمی‌دهد. ممکن است درآمد خانواده‌ای روی کاغذ به‌اندازه‌ای باشد که از دریافت کمک محروم شود، در حالی که همان خانواده در عمل با هزینه‌های اجاره، خوراک، رفت‌وآمد و درمان دست‌وپنجه نرم می‌کند که بسیار سریع‌تر از دستمزدها افزایش یافته‌اند.

به همین دلیل، هر تلاشی برای «هدفمندتر» کردن کمک‌ها بلافاصله به‌عنوان اقدامی احتمالی برای کاهش آنها تلقی می‌شود. دولت می‌خواهد منابع به کسانی برسد که بیشترین نیاز را دارند، اما مردم نگران‌اند که هدف دولت صرفاً کاهش شمار مشمولان باشد. وقتی تورم از پیش، قدرت خرید این کمک‌ها را کاهش داده است، اختلاف بر سر مشمولان نیز حساس‌تر می‌شود.

بازار خودرو ایران شاید روشن‌ترین نمونه از این واقعیت باشد که اقتصاد کشور تا چه اندازه با شرایط مطلوب فاصله دارد. بر اساس آماری که رسانه‌های اقتصادی ایران منتشر کردند، قیمت خرید خودرو در ایران در ماه اکتبر ۲۰۲۶ نسبت به ماه مشابه در سال قبل از آن، ۱۴۹.۳ درصد افزایش یافته که به‌مراتب بیشتر از نرخ تورم عمومی است.

همزمان، تولید ۱۲ شرکت مونتاژ خودرو در هفت ماه نخست سال از ۱۰۷ هزار و ۷۴۹ دستگاه به حدود ۴۱ هزار و ۶۵۴ دستگاه سقوط کرد که معادل افت ۶۱.۳ درصدی است. بنابراین در شرایطی که ارزش پول ملی همچنان پایین و انتظارات تورمی بالا است، خودروهای کمتری به بازار می‌رسند. در نتیجه، قیمت خودرو بسیار سریع‌تر از شاخص عمومی قیمت‌ها افزایش می‌یابد و برای یک خانواده ایرانی، خودرو به‌تدریج از کالایی گران‌قیمت به کالایی تبدیل می‌شود که تهیهٔ آن به‌کلی از توان مالی‌اش خارج است.

بخش بزرگی از بحث اقتصادی امروز ایران همین‌جا نمود پیدا می‌کند. دولت برای رفع کمبودها قیمت‌گذاری دستوری را کنار می‌گذارد، مصرف‌کنندگان بلافاصله با قیمت‌های بالاتر روبه‌رو می‌شوند و افزایش احتمالی عرضه ممکن است تنها در آینده رخ دهد. در شرایطی که قدرت خرید به‌شدت کاهش یافته، دشوار است از خانواده‌ها خواست تا برای نتیجه‌ دادن اصلاحات اقتصادی صبر کنند.

همین فشار اقتصادی در نظام بهداشت و درمان ایران نیز به‌وضوح دیده می‌شود. روزنامه‌های اقتصادی بیش‌از‌پیش از بیماری به‌عنوان رویدادی یاد می‌کنند که می‌تواند بودجه یک خانوار را به‌هم بریزد، زیرا هزینهٔ دارو، تجهیزات پزشکی و درمان روبه‌افزایش است. دندانپزشکی یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها است که خانواده‌های کم‌درآمد مراجعه برای آن را تا زمانی که وضعیتشان وخیم‌تر شود، به تعویق می‌اندازند.

لحن شدیدتر جمهوری اسلامی ایران

در چنین شرایطی، در پیام‌های تهران تناقض آشکاری دیده می‌شود و درست زمانی که مذاکرات ظاهراً جدی‌تر شده‌اند، لحن تهران هم تندتر شده است؛ رویکردی که از تلاش برای دستیابی به توافقی حکایت دارند که حکومت بتواند آن را در داخل کشور به‌عنوان پیروزی عرضه کند. 

با این حال هرچه مقام‌های ایران بیشتر افکار عمومی را قانع کنند که فشارهایشان نتیجه داده است، این پرسش که فشارها در عمل چه دستاوردی برای مردم داشتند، جدی‌تر می‌شود.

آیا محاصرهٔ دریایی برداشته خواهد شد؟ آیا دارایی‌های مسدودشده ایران آزاد می‌شود؟ آیا خطر وقوع جنگی دیگر کاهش پیدا خواهد کرد؟ آیا کمک‌های غذایی قدرت خرید بیشتری برای تهیه مواد غذایی خواهند داشت؟ آیا دارو ارزان‌تر خواهد شد؟ آیا افزایش سالانه ۱۴۹ درصدی قیمت خودرو متوقف خواهد شد؟

جریان حاکم در ایران موفقیت را با توانایی خود در تحمیل هزینه به دشمن می‌سنجد، اما صداهای منتقد در داخل ایران بیش‌ازپیش موفقیت را با این معیار می‌سنجند که مردم عادی تا چه اندازه هزینهٔ کمتری می‌پردازند. این همان شکافی است که تهران در صورت دستیابی به توافق، ناگزیر خواهد بود آن را برطرف کند.

اگر ایران واقعاً توانسته باشد تنگهٔ هرمز، برنامهٔ هسته‌ای و فشار نظامی خود را به اهرم‌هایی برای کسب امتیاز دیپلماتیک تبدیل کند، چالش بعدی‌اش این است که نشان دهد این اهرم‌ها می‌توانند به بهبودی ملموس در زندگی مردم بینجامند.