وزارت آموزش‌ و پرورش دولت مسعود پزشکیان با هدف ادعایی عبور از «کتاب‌محوری» به سوی «برنامه‌محوری»، دستورالعملی جدید ابلاغ کرده که بر اساس آن، اختیارات مدارس و معلمان در طراحی و اجرای برنامه‌های درسی افزایش یافته است.

بر اساس این دستورالعمل موسوم به «زیست‌بوم جدید برنامۀ درسی دورۀ اول ابتدایی» که علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌ و پرورش، ۳۰ مهرماه ابلاغ کرد، قرار است این طرح پس از اجرای آزمایشی در هشت مدرسه، در حدود ۲۰۰ مدرسۀ ابتدایی اجرا شود.

افزایش اختیارات مدارس و معلمان در استان‌های مختلف، از سیستان‌ و بلوچستان و کردستان گرفته تا آذربایجان‌‌ها و خوزستان، دربارۀ حدود این اختیارات و پیامدهای احتمالی آن برای نظام آموزشی یکپارچۀ ایران، این پرسش‌ جدی را ایجاد می‌کند که آیا حرکت از کتاب‌محوری به برنامه‌محوری صرفاً به معنای متناسب‌سازی محتوای آموزشی با شرایط محلی است یا می‌تواند در مراحل بعدی، زمینۀ تغییر زبان تدریس را نیز فراهم کند؟

زبان فارسی طی قرن‌های متمادی از مهم‌ترین عوامل پیوند فرهنگی و تاریخی ایرانیان بوده است و تغییر زبان مشترک آموزش در مناطق مختلف می‌تواند در بلندمدت، بر انسجام ملی تأثیر بگذارد. این نگرانی به‌ویژه از آن جهت اهمیت پیدا می‌کند که مقام‌های دولت چهاردهم در اظهاراتشان دربارۀ «آموزش زبان مادری» و «آموزش به زبان مادری» مرزبندی شفاف نداشتند، در صورتی‌ که این دو مفهوم تفاوت‌های اساسی با یکدیگر دارند.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، اسفندماه گذشته در یک نشست خبری، اعلام کرد که موضوع «آموزش به زبان مادری» در دستور کار دولت قرار دارد و قرار است در این زمینه، لایحه‌ای جامع به مجلس ارائه شود.

در گزارش ویدیویی که از مهاجرانی پخش شد، او علت پایین‌ بودن نمرهٔ دانش‌آموزان ایرانی در بسیاری از آزمون‌های بین‌المللی را دو زبانه ‌بودن آنها عنوان کرد ‌و گفت که «موضوع آموزش به زبان مادری جزو موضوع‌های بسیار مهمی است که در دستور کار دولت قرار دارد و تلاش می‌کنیم ‌در لایحه‌ٔ مذکور، فاصلهٔ بین زبان رسمی و لزوم آموزش به زبان مادری را به‌گونه‌ای پر کنیم.»

این اظهارات واکنش‌های اعتراضی بسیاری را برانگیخت. در نهایت نیز سخنگوی دولت چند روز بعد با انتشار توضیحی در شبکۀ ایکس، مدعی شد که سخنانش به‌درستی منعکس نشدند و منظور او «آموزش زبان و ادبیات محلی و مادری» در کنار زبان فارسی است، نه «آموزش به زبان مادری».

پیش از این ماجرا نیز موضع دولت پزشکیان دربارۀ آموزش زبان‌های محلی خبرساز شده بود. اسفند ۱۴۰۳، مجلس شورای اسلامی طرح تدریس ادبیات زبان‌های قومی و محلی در مدارس را با ۱۳۰ رأی مخالف، ۱۰۴ رأی موافق و پنج رأی ممتنع رد کرد. نمایندۀ دولت نیز در جریان بررسی این طرح با آن مخالفت کرده بود، اما شهرام دبیری، معاون پارلمانی وقت پزشکیان، همان روز اعلام کرد که نمایندۀ دولت بدون هماهنگی، با این طرح مخالفت کرد و رئیس‌جمهوری و دولت موافق تدریس زبان مادری در مدارس‌اند. او حتی از آمادگی دولت برای ارائۀ لایحۀ فوری در این زمینه خبر داد.

مقام‌های دولت چهاردهم جمهوری اسلامی ایران اگرچه مدعی‌اند که به نظام آموزشی یکپارچۀ پایبندند، در عمل طرح‌هایی مانند تمرکززدایی و واگذاری اختیارات به استان‌ها را با توجیه شرایط جنگی و وضعیت خاص کشور پیش می‌برند. طرح «برنامه‌محوری» آموزش‌ و پرورش نیز هرچند در ظاهر اقدامی در جهت بهبود کیفیت آموزش به نظر می‌رسد، می‌تواند به این نقطه ختم شود که معلمان سر کلاس درس‌هایی مانند ریاضی و علوم را هم به زبان محلی آموزش دهند.

این نکته را باید در نظر داشت که همین حالا هم در صدها کلاس درس در استان‌های مختلف، معلمان برای آموزش دانش‌آموزان از زبان‌های محلی استفاده می‌کنند و کتاب‌های درسی سراسری یکی از عوامل حفظ جایگاه زبان فارسی در نظام آموزشی‌اند. به همین دلیل، رویکرد برنامه‌محور به جای کتاب‌محور بدون تعیین ضوابط روشن برای زبان تدریس، این نگرانی را ایجاد می‌کند که در سال‌های آینده، زبان فارسی به‌تدریج جایگاهش را در مدارس برخی استان‌ها از دست بدهد و حتی از زبان اصلی آموزش به حاشیه رانده شود.

آموزش به زبان مادری یا آموزش زبان مادری؟

میان «آموزش زبان مادری» و «آموزش به زبان مادری» تفاوت اساسی وجود دارد؛ آموزش زبان مادری به معنای تدریس زبان و ادبیات محلی، مانند ترکی، کردی، عربی و بلوچی، به‌عنوان یک درس مستقل در کنار سایر دروس مدرسه است. در این شیوه، زبان فارسی همچنان زبان اصلی آموزش باقی می‌ماند و دانش‌آموزان در کنار آن، خواندن، نوشتن و ادبیات زبان مادری خود را نیز می‌آموزند.

در مقابل، آموزش به زبان مادری به معنای استفاده از زبان محلی به‌عنوان زبان تدریس سایر دروس از جمله ریاضی، علوم، تاریخ و جغرافیا است.

استفاده از زبان مادری به عنوان زبان آموزش علاوه بر اینکه ساختار یکپارچهٔ آموزش را بر هم می‌زند، در بلندمدت، به حاشیه رفتن زبان فارسی را در پی دارد. با توجه به اینکه زبان فارسی در طول تاریخ در شکل‌گیری و استمرار پیوندهای فرهنگی و تاریخی میان مردمان مناطق مختلف، نقش مهمی داشته است، شکل‌گیری نظام‌های آموزشی جداگانه با زبان‌ها و محتوای متفاوت، به‌تدریج فضای فرهنگی و ارتباطی مشترک میان مردم را از بین می‌برد و به انسجام ملی آسیب می‌زند.

حتی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز بر آموزش به زبان فارسی تأکید شده است. اصل پانزدهم این قانون ضمن تأکید بر اینکه «زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی است»، تصریح می‌کند که اسناد، مکاتبات، متون رسمی و کتاب‌های درسی باید به این زبان و خط باشند و در عین حال، تدریس ادبیات زبان‌های محلی و قومی در مدارس، در کنار زبان فارسی، آزاد است.

مدافعان آموزش به‌ زبان مادری در حالی تأثیر زبان و ادبیات فارسی را در پیوند تاریخی ملت ایران انکار می‌کنند که بزرگان ادب و فرهنگ ایران همواره بر جایگاه فارسی به‌عنوان میراث مشترک اقوام ایرانی و عامل پیوند تاریخی و فرهنگی آنان تأکید کرده‌اند.

زبان فارسی، میراث مشترک ایرانیان

 احمد کسروی، نویسنده و تاریخ‌نگار ایرانی که خود زادۀ تبریز و ترک‌زبان بود، از جمله کسانی بود که دربارۀ پیامدهای سیاسی اختلافات زبانی هشدار دادند. او معتقد بود جریان‌های سیاسی جدایی‌طلب می‌توانند از تفاوت‌های زبانی برای ایجاد اختلاف میان مردم مناطق مختلف ایران بهره‌برداری کنند.

محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر و استاد برجستۀ ادبیات دانشگاه تهران، هم با تأکید بر نقش اقوام مختلف در شکل‌گیری و گسترش زبان فارسی گفته است: «این زبان بین‌الاقوامی ما منحصر در فارسی‌زبانان نیست.» از نگاه او، فارسی میراث مشترکی است که اقوام مختلف ایرانی در پدید آوردن و گسترش آن سهم داشته‌اند.

داریوش آشوری، نویسنده و پژوهشگر زبان و اندیشۀ سیاسی، نیز در گفت‌وگویی، بر جایگاه تاریخی فارسی در پیوند اقوام ایران تأکید کرد و گفت: «زبان فارسی زبان مشترک همۀ اقوام ایرانی است.» آشوری با بررسی ضرورت‌های شکل‌گیری دولت مدرن، وجود زبان مشترک را برای عملکرد نهادهای اداری، قضایی و آموزشی مهم می‌داند.

محمدعلی اسلامی ندوشن، نویسنده و پژوهشگر برجستۀ فرهنگ و تاریخ ایران، حتی پا را فراتر گذاشت و نقش زبان فارسی را در تداوم هویت تاریخی ایران تعیین‌کننده دانست. او در مقاله‌ای با عنوان «زبان فارسی» که دی‌ماه ۱۳۷۴ منتشر شد، نوشت: «شخصیت ایران بعد از اسلام را زبان فارسی ماهیت داد.» اسلامی ندوشن بر این باور بود که در کمتر کشوری، زبان تا این اندازه در سرنوشت تاریخی و حفظ شخصیت فرهنگی آن نقش داشت.

عبدالحسین زرین‌کوب، تاریخ‌نگار و ادیب ایرانی، نیز در نوشتار «چگونه می‌توان ایرانی بود؟ چگونه می‌توان ایرانی نبود؟» هویت ایرانی را حاصل تاریخ مشترک و درهم‌آمیختگی فرهنگی اقوام گوناگون می‌داند؛ هویتی که زبان فارسی یکی از مهم‌ترین عناصر پیونددهندۀ آن بود.

بهرام بیضایی، نمایشنامه‌نویس، کارگردان و پژوهشگر فرهنگ ایران، نیز در گفت‌وگویی با مجلۀ «اندیشه پویا»، پیوند زبان و سرزمین را در عبارتی کوتاه و تأمل‌برانگیز، چنین بیان کرد: «می‌نویسم به همان زبان و فرهنگ خودم؛ یعنی سرزمینی که با خودم آورده‌ام.» در این نگاه، زبان فارسی تنها وسیلۀ بیان نیست، بلکه حامل حافظۀ فرهنگی، تاریخ و احساس تعلق به سرزمینی است که حتی دوری جغرافیایی نیز پیوند فرد را با آن از میان نمی‌برد.

میرجلال‌الدین کزازی، استاد زبان و ادبیات فارسی، نیز پیش‌تر در یک سخنرانی در سنندج گفته بود: «میان زبان کُردی و پارسی هیچ ستیزی و ناسازگاری و کشاکشی نیست.» او یادآور شد که کردهای ایران در طول تاریخ، در کنار پاسداشت زبان کردی، زبان فارسی را نیز گرامی داشته‌اند.

افزون بر این دیدگاه‌ها، مرتضی فلاح در پژوهشی با عنوان «نقش زبان فارسی در یکپارچگی و وحدت ملی ایران»، زبان فارسی را به حلقه‌ای پیونددهنده میان اقوام مختلف تشبیه کرده است. او می‌نویسد: «زبان فارسی همیشه چون حلقه‌ای مرئی و نامرئی، هویت ملی ایرانیان و اقوام آن را به یکدیگر پیوند داد». این پژوهش بر نقش تاریخی فارسی در ایجاد ارتباط فرهنگی میان مردمانی که با وجود تفاوت‌های زبانی و منطقه‌ای، در شکل‌گیری تمدن و فرهنگ مشترک ایرانی مشارکت داشتند، تأکید می‌کند.

مجموع این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که زبان فارسی در تاریخ ایران بسیار فراتر از یک زبان رسمی و اداری بوده است. فارسی طی قرن‌های متمادی، اقوام مختلف ایرانی را با وجود تفاوت‌های زبانی و فرهنگی، به یکدیگر پیوند داده و میراث مشترکی از تاریخ، ادبیات و فرهنگ را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده است. میراثی که به یک قوم یا منطقه تعلق ندارد، بلکه حاصل مشارکت و نقش‌آفرینی همۀ ایرانیان در طول تاریخ است.

اکنون این نگرانی وجود دارد که جایگزینی زبان فارسی با زبان‌های محلی در نظام آموزشی به‌تدریج یکی از مهم‌ترین عوامل پیوند اقوام ایرانی را تضعیف کند. اگر در هر استان و منطقه، دانش‌آموزان درس‌هایشان را به زبان متفاوتی بیاموزند و آموزش فارسی نیز جایگاه کنونی خود را از دست بدهد، این احتمال بعید نیست که نسل‌های آینده در برقراری ارتباط با یکدیگر، ادامۀ تحصیل، اشتغال و مشارکت در امور اجتماعی و اداری کشور با دشواری مواجه شوند.

چنین روندی می‌تواند به گسترش فاصله‌های زبانی و فرهنگی میان مناطق مختلف بینجامد و در بلندمدت، انسجام ملی و احساس تعلق به یک سرزمین مشترک را تحت تأثیر قرار دهد.

با این‌ حال، حفظ جایگاه زبان فارسی به معنای نادیده گرفتن زبان‌ها و گویش‌های محلی ایران نیست. همان‌طور که میان «آموزش زبان مادری» و «آموزش به زبان مادری» تفاوتی اساسی وجود دارد. کودکان در استان‌های آذربایجان، کردستان، بلوچستان، خوزستان و دیگر مناطق ایران حق دارند در کنار آموزش به زبان فارسی، زبان و ادبیات مادری خود را نیز در مدارس بیاموزند و با تاریخ و فرهنگ زادگاهشان آشنا شوند و پیوند با زبان و فرهنگ محلی خود را حفظ کنند.