دانشگاه استنفورد در ایالت کالیفرنیای آمریکا شامگاه شنبه شانزدهم آبان ۱۴۰۵، میزبان هنرمندی بود که بیش از شش دهه از زندگی خود را صرف خواندن، گردآوری و زنده نگه داشتن ترانه‌ها و نغمه‌های محلی ایران کرده است. سیما بینا، خواننده و پژوهشگر موسیقی نواحی ایران، در این مراسم به پاس سال‌ها تلاش برای حفظ و معرفی میراث موسیقایی ایران، شانزدهمین جایزۀ «بیتا برای هنرهای ایرانی» را دریافت کرد.

جایزۀ بیتا از سال ۲۰۰۸ در چارچوب برنامۀ مطالعات ایرانی دانشگاه استنفورد به چهره‌هایی اهدا می‌شود که در طول زندگی خود دستاوردهای برجسته‌ای در هنر و فرهنگ ایران داشته‌ و از آزادی آفرینش هنری دفاع کرده‌اند. پیش از سیما بینا، هنرمندان و چهره‌های فرهنگی نامداری چون سیمین بهبهانی، محمدرضا شجریان، بهرام بیضایی، شهرنوش پارسی‌پور، مرجان ساتراپی، کیهان کلهر، پریسا، شهرام ناظری و حسین امانت این جایزه را دریافت کرده بودند.

دانشگاه استنفورد در معرفی سیما بینا، به بیش از شش دهه فعالیت هنری او و تلاش‌هایش برای حفظ میراث موسیقایی ایران اشاره کرد؛ از سفر به روستاها و مناطق دورافتاده برای گردآوری و ثبت نغمه‌هایی که در آستانۀ فراموشی بودند تا انتشار کتاب، آموزش موسیقی و سخنرانی در دانشگاه‌های جهان.

در این معرفی، به‌ویژه بر نقش او در آموزش موسیقی به زنان ایرانی تأکید شد؛ زنانی که با وجود محدودیت‌های جمهوری اسلامی ایران، به کمک هنرمندانی چون سیما بینا توانستند موسیقی بیاموزند و بخوانند.

سیما بینا چهاردهم دی‌ماه ۱۳۲۳ در شهر خوسف، در نزدیکی بیرجند در خراسان جنوبی، چشم به جهان گشود. او در خانواده‌ای بزرگ شد که شعر و موسیقی بخشی از زندگی روزمره‌اش بود. پدرش، احمد بینا، صدای خوشی داشت، شعر می‌سرود و تار می‌نواخت. مادرش، پوراندخت ایران‌نژاد، نیز به هنر علاقه‌مند بود و همراه همسرش، فرزندان خود را به یادگیری موسیقی تشویق می‌کرد.

سیما و دو خواهرش، مینا و هما، از کودکی با صدای ساز و آواز آشنا شدند. رفت‌وآمد دوستان و آشنایان هنردوست خانواده نیز به این فضای گرم و صمیمی رنگ دیگری می‌داد. او بعدها در گفت‌وگو با روزنامۀ شرق، از آن روزها یاد کرد و گفت که پدرش موسیقی‌دان حرفه‌ای نبود، اما ذوق هنری فراوانی داشت و پدر و مادرش از همان کودکی استعداد او را شناختند و برای پرورش آن تلاش کردند.

سال ۱۳۳۲، هنگامی که خانواده از خراسان به تهران کوچ کرد، فصل تازه‌ای در زندگی سیما بینا آغاز شد. احمد بینا که به استعداد دخترانش باور داشت، آن‌ها را به رادیو برد. همین اتفاق راه را برای ورود سیما به دنیای موسیقی حرفه‌ای باز کرد و دختری که آواز خواندن را از خانه و در کنار خانواده آغاز کرده بود، حالا فرصت پیدا می‌کرد صدایش را به گوش شنوندگان بیشتری برساند.

از برنامۀ کودک رادیو تا همکاری با بزرگان موسیقی ایران

سیما بینا ۹ سال بیشتر نداشت که برای نخستین بار صدایش از رادیو ایران پخش شد. پدرش او را به داوود پیرنیا، بنیان‌گذار برنامۀ مشهور «گل‌ها»، معرفی کرد و استعداد دختر خردسال خیلی زود توجه تهیه‌کنندگان رادیو را جلب کرد. سیما خوانندگی را از برنامۀ کودک آغاز کرد و در کنار ترانه‌های کودکانه، گاهی آوازهای محلی خراسان را که از سال‌های کودکی به خاطر سپرده بود، می‌خواند.

استقبال از این ترانه‌ها باعث شد داوود پیرنیا در میانۀ دهۀ ۱۳۴۰ برنامۀ «گل‌های صحرایی» را با محوریت آوازهای محلی و با صدای سیما بینا راه‌اندازی کند. این برنامه فرصت تازه‌ای برای معرفی موسیقی نواحی ایران بود و سیما توانست ترانه‌هایی را که بیشتر در روستاها و میان مردم محلی شنیده می‌شدند، از رادیو به گوش شنوندگان سراسر کشور برساند.

با گذشت زمان، فعالیت او در رادیو گسترش یافت. در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، صدای سیما بینا در برنامه‌هایی چون «گل‌های رنگارنگ»، «یک شاخه گل»، «گل‌های صحرایی» و «گل‌های تازه» شنیده می‌شد. او در کنار ترانه‌های خراسانی و دیگر آوازهای محلی، تصنیف‌های قدیمی و آثار آهنگسازانی چون جواد معروفی، مهدی خالدی و عارف قزوینی را نیز اجرا می‌کرد.

سیما بینا از همان سال‌های نوجوانی، یادگیری موسیقی ایرانی را با جدیت دنبال کرد. نوازندگی سه‌تار و دف را آموخت و نزد استادانی چون موسی معروفی، نصرالله زرین‌پنجه و محمدابراهیم مالکی با ردیف‌ها و شیوه‌های آوازخوانی ایرانی آشنا شد. در همان سال‌ها به نقاشی نیز علاقه‌مند شد و پس از پایان دبیرستان، برای ادامۀ تحصیل به دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت. او سال ۱۳۴۹ در رشتۀ نقاشی فارغ‌التحصیل شد.

بینا سال‌ها بعد دربارۀ انتخاب نقاشی توضیح داد که در زمان ورودش به دانشگاه، رشته‌ای برای آموزش موسیقی سنتی ایرانی وجود نداشت. حتی فرصتی برای تحصیل موسیقی در ایتالیا به او پیشنهاد شده بود، اما علاقه‌ای به موسیقی غربی نداشت و ترجیح داد در ایران بماند و نقاشی بخواند. بعدها نیز در مصاحبه‌ای گفت که نقاشی در خلوت و روزهای دشوار زندگی همواره به کمکش آمده است.

سیما بینا در دوران دانشجویی و پس از آن، همچنان فعالیت موسیقی را به صورت مستمر ادامه داد. پس از فارغ‌التحصیلی، نزد عبدالله دوامی، از استادان برجستۀ آواز ایرانی، رفت و یادگیری ردیف‌های آوازی را تکمیل کرد. آشنایی با موسیقی دستگاهی و تمرین نزد استادان مختلف، زمینه‌ای شد که سبک شخصی خود را در اجرای ترانه‌های محلی پرورش دهد.

در دهۀ ۱۳۵۰، همکاری با محمدرضا لطفی، آهنگساز و نوازندۀ برجستۀ تار، فصل مهم دیگری در زندگی هنری سیما بینا گشود. او به پیشنهاد لطفی، در برنامۀ «گل‌های تازه» حضور یافت و با گروه شیدا، به سرپرستی این موسیقی‌دان، نیز همکاری کرد. سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۸ از دوره‌های پربار فعالیت او بود؛ سال‌هایی که صدایش در کنار ساز نوازندگان برجستۀ موسیقی ایران شنیده می‌شد و آثار ارزشمندی از این همکاری‌ها به یادگار ماند.

نغمه‌های محلی از خراسان تا دورترین روستاهای ایران

سیما بینا از همان سال‌های آغاز فعالیت هنری به سمت موسیقی محلی متمایل شد. ترانه‌هایی که در کودکی از پدر، بستگان و مردم زادگاهش شنیده بود، هرگز از خاطرش نرفتند. بعدها که به خواننده‌ای شناخته‌شده تبدیل شد و آثارش از رادیو پخش می‌شد، تصمیم گرفت سرچشمۀ این نغمه‌ها را پیدا کند. او به شهرها و روستاهای خراسان سفر کرد، پای آواز خوانندگان محلی نشست و به جست‌وجوی ترانه‌هایی رفت که نسل به نسل و بیشتر به‌صورت سینه‌به‌سینه تا امروز رسیده بودند.

این سفرها به‌تدریج به بخش مهمی از زندگی هنری او تبدیل شدند. سیما بینا برای یافتن هر ترانه، سراغ کسانی می‌رفت که هنوز آن را به خاطر داشتند؛ خوانندگان قدیمی، نوازندگان محلی، مادران و مادربزرگ‌هایی که آوازها و لالایی‌های گذشتگان را از بر بودند. با آن‌ها گفت‌وگو می‌کرد، صدایشان را ضبط می‌کرد و می‌کوشید لحن، لهجه و شیوۀ اصلی خواندن هر ترانه را یاد بگیرد. سپس آموخته‌هایش را تمرین و بازخوانی می‌کرد تا آنچه از دل زندگی مردم برخاسته بود، به گوش شنوندگان بیشتری برسد.

خوسف و بیرجند، زادگاه و سرزمین آشنای کودکی او، نقطۀ آغاز این جست‌وجو بودند. با گذشت زمان، سفرهایش به تربت‌جام، شمال خراسان و دیگر مناطق ایران گسترش یافت. او با استادان موسیقی محلی، از جمله عثمان خوافی و نورمحمد درپور و دیگر هنرمندان خراسان، نشست‌ و برخاست داشت و از تجربه‌ها و دانسته‌های آنان بهره می‌گرفت.

در سال‌های بعد، مازندران، کردستان، لرستان، ترکمن‌صحرا، سیستان و بلوچستان و دیگر مناطق ایران نیز به دامنۀ فعالیت‌های او افزوده شدند. هر منطقه موسیقی، زبان، سازها و شیوۀ آوازخوانی خاص خود را داشت. سیما بینا برای آشنایی با این تفاوت‌ها، به شنیدن چند ترانه بسنده نمی‌کرد. سفر می‌کرد، با مردم و هنرمندان محلی دیدار می‌کرد و از کتاب‌ها، روایت‌های شفاهی و ضبط‌های قدیمی کمک می‌گرفت.

برای نمونه، زمانی که تصمیم گرفت موسیقی مازندران را بشناسد، صدای ابوالحسن خوشرو و محمدرضا اسحاقی توجهش را جلب کرد. آشنایی با آواز اسحاقی او را به مازندران کشاند تا از نزدیک با این خواننده و دیگر هنرمندان منطقه دیدار کند. او بعدها توضیح داد که برای شناخت موسیقی یک منطقه باید با زندگی مردم، قصه‌ها، باورها و فرهنگ آن نیز آشنا شد. به اعتقادش، این نزدیکی به مردم کمک می‌کرد تا زبان و لحن ترانه‌ها برای خواننده غریبه نماند.

بسیاری از نغمه‌هایی که سیما بینا گردآوری کرد، با زندگی روزمرۀ مردم پیوند داشتند؛ آوازهایی که هنگام کار در مزرعه، برداشت محصول، جشن‌های عروسی، آیین‌های محلی یا برای خواباندن کودکان خوانده می‌شدند. بخشی از این ترانه‌ها هرگز در استودیوهای موسیقی ضبط نشده بودند و با درگذشت خوانندگان قدیمی، خطر فراموش شدنشان بیشتر می‌شد. تلاش سیما بینا برای ثبت و بازخوانی آن‌ها، فرصتی فراهم کرد تا این آوازها از محیط محدود روستاها و مناطق بومی فراتر بروند و در حافظۀ موسیقایی نسل‌های بعد باقی بمانند.

در این میان، حفظ اصالت ترانه‌ها برای او اهمیت فراوانی داشت. سیما بینا می‌کوشید تلفظ واژه‌ها، لهجه‌ها و حالت اصلی آواز را نگه دارد و در تنظیم و اجرای آثار نیز از سازهای متناسب با موسیقی هر منطقه استفاده کند. با این حال، در بازخوانی ترانه‌ها از تجربه و سلیقۀ هنری خود نیز بهره می‌گرفت و به‌تدریج سبک ویژه‌ای در اجرای موسیقی محلی پیدا کرد.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این سفرها، گردآوری لالایی‌های ایرانی بود؛ آوازهایی که سیما بینا بارها از زبان مادران و مادربزرگ‌های مناطق مختلف شنیده بود. او به‌تدریج متوجه شد که بسیاری از این لالایی‌ها با تغییر شیوۀ زندگی خانواده‌ها در حال فراموش شدن‌اند. از همین رو، تصمیم گرفت مجموعه‌ای مستقل از آن‌ها تهیه کند.

این پژوهش سال‌ها ادامه یافت و سرانجام به انتشار مجموعه‌ای شامل ۴۰ لالایی از مناطق گوناگون ایران، همراه با چهار لوح فشرده، متن ترانه‌ها، نت‌های موسیقی و ترجمه‌های انگلیسی انجامید. او حتی نقاشی‌هایی را که با الهام از مادران و کودکان کشیده بود، در این مجموعه گنجاند.

سیما بینا در یکی از گفت‌وگوهایش تعریف کرده است که برای آغاز گردآوری لالایی‌ها، نخست به سراغ مادر خودش رفت؛ زنی که لالایی‌های کرمانی را به خاطر داشت. از همان خانه و خاطرات خانوادگی، راهی طولانی برای ثبت لالایی‌های ایرانی را آغاز کرد.

او بعدها در گفت‌وگویی با مجلۀ چلچراغ، از دشواری‌های گردآوری این مجموعه و تجربه‌هایش در جست‌وجوی لالایی‌های قدیمی سخن گفت؛ اینکه در این مسیر با مادران و مادربزرگ‌های بسیاری روبه‌رو شد که دیگر لالایی‌های قدیمی را به یاد نداشتند. حتی برخی از مادران جوان می‌گفتند که لالایی بلد نیستند.

یافتن لالایی‌ها کار آسانی نبود. گاهی یک مادر تنها چند بیت از ترانه‌ای را به خاطر داشت و سیما بینا برای کامل کردن آن باید سراغ زنان دیگر یا منابع مکتوب می‌رفت. گاهی هم زنان حاضر نبودند مقابل دستگاه ضبط آواز بخوانند و او ناچار می‌شد از راه‌های دیگری صدایشان را ثبت کند.

با این همه، انتشار این مجموعه ارزشمند با مانعی جدی در ایران روبه‌رو شد. سیما بینا در همان مصاحبه توضیح داد که انتشار کتاب لالایی‌ها در ایران مشکلی نداشت، اما انتشار صدای او به دلیل محدودیت‌های جمهوری اسلامی ایران برای تک‌خوانی زنان به بن‌بست خورد. سرانجام این مجموعه که حاصل حدود ۱۶ سال پژوهش بود، سال ۱۳۸۸ در خارج از ایران منتشر شد.

این مجموعه بعدها به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی خارج از ایران نیز راه یافت. سیما بینا سال‌ها بعد، در مارس ۲۰۲۴، در نشستی فرهنگی در شهر کلن آلمان، بار دیگر از دشواری‌های انتشار آن سخن گفت و یادآور شد که به دلیل محدودیت‌های مربوط به صدای زنان در ایران، ناچار شد دفتر فعالیت هنری خود را به خارج از کشور منتقل کند.

در میان آثار محبوب سیما بینا، ترانۀ خراسانی «نوایی نوایی» جایگاه ویژه‌ای دارد؛ ترانه‌ای که با صدای او در ایران و خارج از کشور شهرت فراوانی یافت و به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های موسیقی محلی خراسان تبدیل شد. «شولا»، «حنایی»، «بانو جان»، «درنا»، «گل سرخ»، «دلبر» و «زلفای یارم» نیز از دیگر اجراهای محبوب و ماندگار او به شمار می‌روند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اجراهای سیما بینا توجه بسیار زیاد او به تلفظ و موسیقی کلمات است. او برای خواندن ترانه‌های هر منطقه تلاش کرد زبان یا لهجه مربوط به آن را تا حد ممکن از مردم همان منطقه بیاموزد و در این کار چنان مهارت داشت که گاه مردم آن منطقه تصور می‌کردند او همشهری و هم‌زبان آنها است. بینا در مصاحبه‌ای، به این احساس قرابت واکنش نشان داد و گفت که خود را متعلق به همۀ فرهنگ‌هایی می‌داند که با موسیقی آن‌ها زندگی کرده و از آنها آموخته است.

آموزش آواز به زنان و اجراهای بین‌المللی

وقوع انقلاب سال ۱۳۵۷ و محدودیت‌هایی که پس از آن برای تک‌خوانی زنان اعمال شد، مسیر زندگی هنری سیما بینا را مانند دیگر هنرمندان، تغییر داد. خواننده‌ای که از کودکی صدایش از رادیو ایران شنیده می‌شد، دیگر نمی‌توانست بخواند، اما عرصهٔ فعالیت‌های هنری و پژوهشی برای او پایان نیافت و تصمیم گرفت بخش بیشتری از وقت خود را صرف آموزش آواز به زنان، پژوهش و گردآوری ترانه‌های محلی کند.

او نخستین کسی بود که پس از انقلاب اسلامی، کلاس‌های آموزش آواز برای زنان برگزار کرد. از اوایل دهۀ ۱۳۷۰ نیز فعالیت‌های بین‌المللی سیما بینا گسترش یافت، در کشورهای مختلف روی صحنه رفت و با اجرای آوازهای خراسانی و ترانه‌های دیگر نواحی ایران، موسیقی محلی کشورش را به مخاطبان جهانی معرفی کرد. سازهای بومی و لباس‌های محلی نیز بخشی از جلوۀ این اجراها بودند و به تماشاگران امکان می‌دادند با گوشه‌هایی از فرهنگ و پوشش مردم ایران آشنا شوند.

با وجود گسترش فعالیت‌هایش در خارج از کشور، سیما بینا همواره بر پیوند خود با ایران تأکید داشت. او در مصاحبه‌ای با روزنامۀ شرق در آبان ۱۳۹۳، در پاسخ به مطالبی که دربارۀ مهاجرتش منتشر شده بود، گفت: «در واقع من هیچ‌وقت از ایران مهاجرت نکردم.» بینا توضیح داد که دفتر هنری او در خارج از کشور برای هماهنگی کنسرت‌ها، حضور در جشنواره‌ها و انتشار آثارش فعالیت می‌کند و ارتباط با مردم شهرها و روستاهای ایران همچنان بخش اصلی زندگی هنری اوست.

سیما بینا دو فرزند به نام‌های آرش و آسا میتویی دارد. آرش در زمینۀ موسیقی و صدابرداری فعالیت می‌کند و ضبط مجموعۀ «لالایی‌های ایرانی» در استودیو او انجام شد. آسا نیز که در زمینۀ طراحی لباس فعالیت دارد، در طراحی برخی از لباس‌های صحنۀ مادرش با الهام از پوشش محلی زنان ایران همکاری کرده است.

صدای این هنرمند ۸۱ ساله اکنون در سالن‌های موسیقی جهان شنیده می‌شود و دانشگاه‌های معتبر به پاس یک عمر تلاش هنری از او تجلیل می‌کنند، با این حال، نزدیک به پنج دهه است که اجازه ندارد در سرزمین مادری‌اش روی صحنه برود و برای هموطنانش آواز بخواند.