انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا هفتهٔ گذشته با نتایجی حیرت‌انگیز به پایان رسید. اهمیت این انتخابات تنها در تغییر تعداد کرسی‌های و سناتورها و نمایندگان دو حزب در کنگره نیست. این انتخابات فرصتی بود تا مردم دربارهٔ شیوهٔ ادارهٔ کشور، حدود قدرت دولت، اختیارات شخصی رئیس‌جمهوری و رفتار حکومت با انسان‌ها داوری کنند.

برای بسیاری از آمریکایی‌ها، نتیجهٔ انتخابات با مالیات، هزینهٔ زندگی بالاتر، خدمات عمومی و جنگ ایران ارتباط داشت، اما برای پناهجویان ایرانی یا افغان، پرسش گاه بسیار اساسی‌تر بود: آیا فردا در امنیت خواهند بود یا به کشوری که آنجا آزادی و جانشان در خطر است، فرستاده می‌شوند؟

پیروزی دموکرات‌ها در انتخابات اخیر کنگره امید به نظارت بیشتر بر سیاست‌های مهاجرتی را افزایش داد. با این‌ حال، تغییر اکثریت کنگره به معنای تغییر فوری شرایط مهاجران نخواهد بود. رئیس‌جمهوری همچنان اختیارات اجرایی و حق وتو دارد و فعالیت دستگاه بازداشت و اخراج هم با اعلام نتایج انتخابات متوقف نمی‌شود.

ارزش این پیروزی برای مهاجران به اقدام‌هایی بستگی دارد که نمایندگان پس از ورود به کنگره انجام خواهند داد. طبق متمم ۲۰ قانون اساسی آمریکا، مراسم سوگند نمایندگان منتخب یکصدوبیستمین کنگره آمریکا ظهر یکشنبه، سوم ژانویه ۲۰۲۷ برگزار خواهد شد.

در رقابت‌های سیاسی آمریکا، مهاجرت اغلب به موضوعی برای جلب رأی و ایجاد نگرانی تبدیل می‌شود. سیاستمداران از بستن مرزها، امنیت مرزها، تعداد بازداشت‌ها و سرعت اخراج‌ها بیشتر سخن می‌گویند، اما دربارهٔ زندگی انسان‌هایی که پشت این آمار قرار دارند، کمتر صحبت می‌کنند.

دولت حق دارد قوانین مهاجرت را اجرا کند، اما در همان حال، موظف است به حق دفاع، رسیدگی منصفانه و کرامت انسانی هم احترام بگذارد. اجرای چنین قانونی زمانی اعتبار پیدا می‌کند که حقوق افراد در جریان اجرای آن هم رعایت شود.

برای ایرانیان خارج از کشور، وطن هم محل عشق و خاطره است و هم می‌تواند سرچشمه ترس از زندان، شکنجه و اعدام باشد. ممکن است کسی خانواده، زبان و فرهنگش را عمیقاً دوست داشته باشد، اما به سبب فعالیت سیاسی، باور مذهبی یا اعتراض اجتماعی نتواند با امنیت، به وطن خود بازگردد. درخواست پناهندگی در کشوری نباید به معنای پشت‌ کردن و خیانت به وطن تعبیر شود. قضاوت منصفانه مستلزم بررسی دقیق شرایط کشور و سابقهٔ شخصی متقاضی است، زیرا خطر بازگشت برای همه افراد یکسان نیست.

برای پناهجویان افغان نیز بازگشت می‌تواند پیامدهایی بسیار سنگین داشته باشد. سازمان ملل موارد شکنجه، بازداشت خودسرانه و تهدید بازگشت‌کنندگان اجباری را رسماً اعلام کرده است. زنان، کارکنان حکومت پیشین، نیروهای امنیتی سابق، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی از گروه‌های در معرض خطرند. برای زنی که امکان تحصیل و کار از او گرفته می‌شود، یا فردی که سابقهٔ همکاری‌ او با حکومت پیشین بهانهٔ انتقام‌جویی است، بازگشت ممکن است به معنای از دست‌ دادن امنیت و آینده و زندگی باشد.

اخراج چنین افرادی به کشور ثالث هم نگرانی دیگری به این وضعیت افزوده است. قانون آمریکا در شرایطی، اجازه می‌دهد فرد به کشوری غیر از کشور متبوع خود فرستاده شود. برخی حمایت‌های قضایی که مانع بازگرداندن شخص به وطن می‌شوند، هم لزوماً جلو انتقال او را به کشورهای دیگر نمی‌گیرند. در نتیجه، حتی فردی که خطر بازگشت به کشورش را در دادگاه ثابت کرده، ممکن است همچنان با احتمال انتقال به سرزمینی ناآشنا روبه‌رو باشد. دولت ترامپ چنین قانون و سیاستی را به‌شدت اعمال می‌کند، گرچه دادگاه‌های مختلف چنین اخراج‌هایی را ممنوع اعلام کرده‌اند.

با این حال مسئولیت دولت با فرود هواپیما در کشوری دیگر پایان نمی‌یابد. آیا فرد در مقصد اقامت قانونی خواهد داشت؟ آیا به وکیل، درمان و روند پناهندگی دسترسی دارد؟ آیا ممکن است آن کشور او را دوباره به ایران یا افغانستان اخراج کند؟

راهنمای کمیساریای عالی پناهندگان تأکید می‌کند که توافق انتقال مسئولیت بررسی امنیت مقصد و نظارت بر اجرای تضمین‌ها را از دوش دولت انتقال‌دهنده برنمی‌دارد و وعده‌های سیاسی در عمل نیز باید از انسان‌ها محافظت کنند، با این حال هدف نهایی دولت ترامپ تاکنون، اخراج افراد از آمریکا بدون توجه به سرنوشت این افراد بوده است.

در کنار خطر اخراج، خود بلاتکلیفی نیز زندگی را فرسوده می‌کند. خانواده‌ای که نمی‌داند ماه آینده در کدام کشور خواهد بود، چگونه برای تحصیل فرزند، درمان بیماری یا تأمین معاش برنامه‌ریزی کند؟ انتظار طولانی، بازداشت و ترس از جدایی فرصت ساختن یک زندگی عادی را از انسان می‌گیرد. سیاستی که موفقیت خود را فقط با تعداد اخراج‌ها اندازه می‌گیرد، این هزینه‌های انسانی را نادیده می‌گذارد.

کنگره جدید آمریکا موظف است دربارهٔ توافق‌های انتقال به کشورهای ثالث، شرایط بازداشت و شیوهٔ اجرای اخراج‌ها تحقیق کند. فرد پیش از انتقال، باید مقصد را بشناسد، فرصت مشورت با وکیل داشته باشد و بتواند خطرهای شخصی خود را مطرح کند. رسیدگی سریع و منصفانه همراه با نظارت مستقل هم می‌تواند اجرای قانون را تقویت کند و هم جلو تصمیم‌های جبران‌ناپذیر را بگیرد.

شاید انتخابات اخیر آمریکا فرصتی برای تغییر مسیر باشد. ارزش آن را باید در زندگی مردم دید. پناهجویان ایرانی و افغان شاید حق رأی نداشته باشند، اما حقوق انسانی دارند. اعتبار دموکراسی آمریکا به رفتار آن با کسانی که قدرت سیاسی ندارند و برای حفظ جان و آزادی خود در لوای احترام به حقوق بشر به حمایت قانون پناه آورده‌اند، نیز بستگی دارد.