مدیرعامل شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران از نابودی ۳۰ تا ۴۰ هواپیما در جنگ اخیر و کاهش شدید ظرفیت ناوگان هما خبر داد. این اظهارات همزمان با محدودتر شدن مسیرهای خارجی، دشواری تأمین قطعات و اختلال در سفر خارجی ایرانیان و در حالی مطرح می‌شوند که تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های هواپیمایی و ارائه‌دهندگان خدمات به آن‌ها در کنار خسارت‌های جنگ، بدهی‌های انباشته و مشکلات مدیریتی، صنعت هوانوردی ایران را با بحران گسترده‌ای مواجه کرده است.

طاهر عبدالحی، مدیرعامل ایران‌ایر، می‌گوید ایران به حدود هزار هواپیما نیاز دارد، اما از بیش از ۳۰۰ هواپیمای موجود، تنها ۱۳۰ تا ۱۴۰ هواپیما پرواز می‌کردند که از همین تعداد نیز ۳۰ تا ۴۰ هواپیما در جنگ از بین رفتند. او شمار کل هواپیماهایی را که در جنگ هدف حمله قرار گرفتند، ۷۰ تا ۸۰ فروند اعلام کرد و درباره انهدام یکی از هواپیماهای هما گفت که هواپیمای این شرکت بر اثر اصابت موشک در جنگ گذشته، «پودر شد».

هفت هواپیما برای هما

به گفتهٔ عبدالحی، از مجموع ۲۷ هواپیمای ایران‌ایر، ۹ فروند فعال محسوب می‌شوند، اما دو فوکر به دلیل نبود خلبان، امکان پرواز ندارند. بنابراین، تنها هفت هواپیما برای بهره‌برداری باقی مانده است، در حالی‌ که هما بیش از ۹ هزار کارمند دارد.

کمبود قطعات حتی هواپیماهای خریداری‌شده در زمان برجام را هم زمین‌گیر کرده‌ است. به گفتهٔ عبدالحی، بخش زیادی از قطعات ایرباس ۳۲۱ برای استفاده در هواپیماهای دیگر باز شدند و این هواپیما اکنون برای بازگشت به خط پرواز، به دو موتور و قطعات متعدد نیاز دارد. از ۱۳ هواپیمای ای‌تی‌آر نیز تنها یک یا دو فروند عملیاتی‌اند.

او همچنین از مشکلات دسترسی به نرم‌افزارها، تجهیزات تخصصی و شبیه‌سازهای پروازی خبر داد و گفت برخی مجوزها و گواهینامه‌ها منقضی‌ شده‌اند و دریافت مجوز پرواز به مقاصد خارجی را دشوار کرده‌اند. به گفته او، اعتبار برخی مدارک هم در موعد مناسب بررسی نشد و پیگیری تمدید آن‌ها با تاخیر انجام گرفت.

مدیرعامل هما محدودیت‌های راداری و ظرفیت هدایت و پذیرش پرواز در فرودگاه‌ها را از عوامل تأخیرها معرفی کرد و گفت که در چنین شرایطی، حتی آماده بودن هواپیما و حضور خلبان هم به معنای انجام شدن به‌موقع پرواز نیست.

مسیرهای باقی‌مانده و بازگشت محدود پروازها

محدودیت‌های تازهٔ آمریکا از ابتدای مهر، پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را به کشورهایی مانند امارات، گرجستان، جمهوری آذربایجان، عراق و عمان متوقف یا مختل کرد. در ترکیه نیز وضعیت شرکت‌ها یکسان نیست و پروازهای ماهان به استانبول و آنکارا متوقف شده‌اند، اما برخی شرکت‌های ایرانی همچنان به ترکیه پرواز دارند. ترکیش‌ایرلاینز نیز اعلام کرده که پروازهایش به/از ایران را دست‌کم تا مارس ۲۰۲۷ تعلیق کرده است.

عبدالحی در ادامه، از آغاز پروازهای هما از روز جمعه در مسیر جدید تهران‌ــ‌‌کابل، کابل‌ــ‌‌مشهد و مشهد‌ــ‌‌تهران خبر داد و اضافه کرد که هما در حال حاضر به شرق آسیا پرواز ندارد و پروازهای اروپایی این شرکت نیز از مهر ۱۴۰۳ متوقف شده‌اند.

سفر سه‌ساعته با توقف‌های طولانی

کاهش پروازهای مستقیم مسافران ایرانی را به سفرهای چندمرحله‌ای وابسته کرده است. در این شیوه، مسافر باید با یکی از پروازهای باقی‌مانده، به شهری واسطه مانند وان برود، از این شهر راهی استانبول شود و ادامه سفرش را با شرکتی دیگر انجام دهد.

در نمونه‌ای دیگر، سفر تهران به دبی که پیش‌تر، کمتر از سه ساعت طول می‌کشید و بهای بلیت آن حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ دلار بود، حالا از طریق مسیرهای جایگزین که گاه تا ۱۸ ساعت زمان می‌برد و هزینه بیشتری دارد، انجام می‌گیرد.

یک ایرانی ساکن آمریکا به الجزیره گفت که مادر بیمارش برای سفر به ایران باید در استانبول چند ساعت یا حتی چند روز منتظر پرواز بماند. او خرید بلیت شرکت‌های ایرانی از خارج از ایران را نیز دشوار توصیف کرد.

سابقه انتقال سلاح و پول با پروازهای تجاری

آمریکا استفاده جمهوری اسلامی ایران از هوانوردی تجاری برای فعالیت‌های نظامی را از دلایل تحریم‌ها اعلام کرده است. خزانه‌داری آمریکا سال ۲۰۱۱، ایران‌ایر را به انتقال تجهیزات نظامی برای سپاه پاسداران متهم کرد و از حمل راکت یا موشک با هواپیماهای مسافربری این شرکت خبر داد. این وزارتخانه همچنین اعلام کرد افسران سپاه گاهی کنترل پروازهای حامل محموله‌های ویژه این نهاد را در اختیار می‌گرفتند.

ماهان نیز از همان سال به دلیل پشتیبانی از نیروی قدس تحریم شد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در اطلاعیه‌های بعدی، این شرکت و شبکه‌های مرتبط با آن را به جابه‌جایی سلاح، نیرو و پول برای گروه‌های نیابتی، از جمله حزب‌الله، متهم کرد.

در تازه‌ترین دور، واشنگتن روز ۱۷ شهریور امسال، ۳۶ هدف مرتبط با هوانوردی ایران، شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی را تحریم کرد و به تأمین‌کنندگان خارجی سوخت، خدمات فرودگاهی و دیگر خدمات دربارهٔ همکاری با شرکت‌های تحریم‌شده هشدار داد.

بدهی خارجی و اختلال در انتقال دارو

عبدالحی گفت هما چهار میلیون دلار به فرودگاه استانبول بدهکار است که تاکنون دو میلیون دلار آن پرداخت شده است. به گفته او، انباشت بدهی در مقطعی، ادامه پروازهای این مسیر را با محدودیت مواجه کرد و شرکت برای جلوگیری از سرگردانی مسافران، مجبور شد فروش بلیت را متوقف و از ظرفیت شرکت‌های دیگر استفاده کند.

البته خود ایران‌ایر هم حدود ۳۰ میلیون دلار از شرکت‌های هواپیمایی خارجی بابت ارائه خدمات فرودگاهی، پذیرایی (کیترینگ) و دیگر خدمات طلب دارد، اما به گفته مدیرعامل این شرکت، تحریم‌ها و مسدود بودن حساب‌های بانکی مانع دریافت این مطالبات شده‌اند.

او همچنین از صادر نشدن مجوز درخواست‌ها برای انتقال دارو از بمبئی و سنگاپور خبر داد و گفت هما برای انتقال محموله‌های دارویی اعلام آمادگی کرد، اما دو درخواست هماهنگ‌شده به صدور مجوز منجر نشدند. 

مدیرعامل هما درباره ازسرگیری پروازهای اروپایی نیز تصریح کرد حتی در صورت رفع تحریم‌ها، برقراری دوباره پرواز در این مسیرها مستلزم گذراندن ارزیابی‌های فنی، بازدیدهای نظارتی و دریافت دوباره مجوزها و استاندرهای لازم است.