کمتر از یک هفته تا آغاز سال تحصیلی جدید باقی مانده است؛ سالی که در شرایطی متفاوت آغاز می‌شود. مقام‌های وزارت آموزش‌ و پرورش بر بازگشایی مدارس و برگزاری حضوری کلاس‌ها تاکید دارند، اما بسیاری از خانواده‌ها به دلیل نگرانی از احتمال وقوع دوباره جنگ، بر سر دوراهی فرستادن بچه‌ها به مدرسه یا تامین امنیت آنان گیر کرده‌اند. در این میان، خانواده‌هایی که قصد دارند کودکانشان را به مدرسه بفرستند، هم با هزینه‌های کمرشکن خرید نوشت‌افزار، لباس فرم، شهریه مدرسه، سرویس و دیگر موارد ضروری مواجه‌اند.

بر مبنای آمار وزارت آموزش‌ و پرورش، در سال تحصیلی ۱۴۰۶‌ــ۱۴۰۵ جمعیت کل دانش‌آموزان ایران حدود ۱۶ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر است. از این میان ۱۳ میلیون و ۹۰۰ هزار نفر در مدارس دولتی و حدود دو میلیون و ۷۳۴ هزار نفر در مدارس غیردولتی ثبت‌نام کرده‌اند.

بیشترین جمعیت دانش‌آموزی را کودکان دبستانی تشکیل می‌دهد که جمعیت آن‌ها بیش از ۹ میلیون نفر اعلام شده است. یک میلیون و ۱۵۴ هزار کودک شش‌ساله نیز امسال آماده ورود به پایه اول دبستان‌اند. در متوسطه اول، نیز جمعیت دانش‌آموزان حدود سه میلیون و ۹۴۸ هزار نفر اعلام شده و مجموع دانش‌آموزان متوسطه دوم نیز حدود سه میلیون نفر است.

به این ترتیب، میلیون‌ها خانواده در همین روزها در تدارک تامین هزینه‌های راهی کردن بچه‌ها به مدرسه‌اند؛ از لوازم‌التحریر و کیف و کفش گرفته تا لباس فرم و خرید کتاب‌های درسی.

به این موارد باید هزینه‌های شهریه مدارس، سرویس، کلاس‌های فوق‌برنامه و هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده را نیز افزود. خبرگزاری ایسنا در گزارشی میدانی از وضعیت بازار نوشت‌افزار یادآور شد با توجه به نوسان شدید قیمت‌ها و اختلاف قابل‌توجه ارقام منتشرشده در منابع مختلف، نمی‌توان رقم واحد و قابل‌اتکایی را به‌عنوان میانگین هزینه «سبد مدرسه» برای همه دانش‌آموزان در نظر گرفت، اما بررسی قیمت اقلام ضروری به‌تنهایی نشان می‌دهد که حتی خرید اولیه نیز بخش قابل‌توجهی از درآمد خانوار را می‌بلعد.

در پیوند با همین موضوع، محسن گلستانی، رئیس اتحادیه فروشندگان نوشت‌افزار، نیز گفت قیمت محصولات نوشت‌افزار در سال تحصیلی جدید بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.

این افزایش قیمت حتی برای خانواده‌ای که یک فرزند دارد، نیز کمرشکن است، چه رسد به خانواده‌هایی که درآمد حداقلی و دو تا سه فرزند دانش‌آموز دارند. خبرگزاری ایسنا در گزارش دیگری که روز دوشنبه ۳۰ شهریور منتشر شد، به نقل از فروشندگان بازار نوشت بخشی از مشتریانی که در سال‌های گذشته تمام وسایل موردنیاز دانش‌آموز را پیش از آغاز فصل مدرسه تهیه می‌کردند، امسال ابتدا سراغ اقلام ضروری رفته‌اند و خرید برخی کالاها را به هفته‌ها و حتی ماه‌های بعد موکول کرده‌اند.

سبد میلیونی خرید مدرسه

یک دانش‌آموز فارغ از اینکه در چه مقطع یا مدرسه‌ای تحصیل می‌کند، در آغاز سال تحصیلی به مجموعه‌ای از اقلام اولیه مانند دفتر، مداد، خودکار، پاک‌کن، تراش، خط‌کش، جامدادی و پوشه نیاز دارد. در دوره ابتدایی، مدادرنگی، دفتر نقاشی، ماژیک، گوآش، قیچی، چسب و ابزار کاردستی نیز معمولا به این فهرست اضافه می‌شوند و در مقاطع بالاتر، تعداد دفترها و خودکارها و وسایل هندسه و گاه تجهیزات تخصصی‌تر افزایش می‌یابد.

گزارش‌های میدانی از بازار تهران تصویری از فاصله زیاد میان ارزان‌ترین و گران‌ترین انتخاب‌ها ارائه می‌کنند. قیمت مداد ساده به ۴۰ تا ۷۰ هزار تومان، تراش به ۵۰ تا ۱۲۰ هزار تومان و پاک‌کن به ۳۰ تا ۹۰ هزار تومان رسیده است. برای یک دفتر، بسته به تعداد برگ و نوع آن، از حدود ۱۰۰ هزار تومان تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان مطالبه می‌شود و قیمت مدادرنگی از حدود ۸۰ هزار تومان برای نمونه‌های ساده شش‌رنگ آغاز می‌شود و برای یک بسته ۲۴رنگ از مارک‌های گران‌تر به حدود دو میلیون و ۴۸۰ هزار تومان می‌رسد. جامدادی نیز حدود ۲۰۰ تا ۸۵۰ هزار تومان قیمت دارد.

قمقمه‌های موجود در بازار از حدود ۴۵۰ هزار تومان تا بیش از سه میلیون تومان و ظرف غذای دانش‌آموز هم از حدود ۵۰۰ هزار تا سه میلیون تومان قیمت‌گذاری شده‌اند. قیمت کیف مدرسه نیز از حدود دو میلیون و ۳۰۰ هزار تومان آغاز می‌شود و برای برخی مدل‌های چرخ‌دار و چمدانی، تا حدود هفت میلیون تومان بالا می‌رود. کفش مناسب مدرسه نیز بسته به جنس و کیفیت، از حدود دو میلیون تومان شروع می‌شود و نمونه‌های گران‌تر آن بیش از ۱۰ میلیون تومان قیمت دارند.

در چنین بازاری، خانواده‌ها بیش از گذشته به سمت ارزان‌ترین گزینه‌ها رفته‌اند. یکی از فروشندگان لوازم‌التحریر می‌گوید مشتریان در روزهای پایانی شهریور بیش از هر چیز سراغ کالاهای «اقتصادی» را می‌گیرند و پیش از خرید، قیمت چند نمونه را با یکدیگر مقایسه می‌کنند. گزارش روزنامه شرق نیز نشان می‌دهد که حتی با انتخاب کالاهای ارزان‌تر، هزینه آماده‌ کردن دانش‌آموز قابل‌توجه است. براورد این روزنامه از حداقل هزینه فرستادن یک کودک به مدرسه دولتی حدود چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است.

براورد وب‌سایت هم‌میهن نیز تنها برای سبد اولیه نوشت‌افزار هر دانش‌آموز رقمی حدود سه میلیون و ۳۷۰ هزار تومان را نشان می‌دهد. به این ترتیب، خانواده‌ای با دو فرزند محصل باید فقط برای نوشت‌افزار حدود شش میلیون و ۷۴۰ هزار تومان کنار بگذارد. با اضافه‌ شدن لباس فرم که این روزنامه هزینه آن را برای هر دانش‌آموز حدود دو میلیون و ۵۰۰ هزار تا سه میلیون تومان براورد کرده، هزینه اولیه دو فرزند مدرسه‌ای به حدود ۱۱ میلیون و ۷۴۰ هزار تا ۱۲ میلیون و ۷۴۰ هزار تومان می‌رسد؛ آن هم بدون کیف و کفش، سرویس، تغذیه و دیگر مخارج سال تحصیلی.

لباس فرم خود به یکی دیگر از هزینه‌های اجباری خانواده‌ها تبدیل شده است. در برخی مدارس، خانواده امکان انتخاب فروشنده یا تولیدکننده را ندارد و باید لباس را از تولیدی مدنظر مدرسه تهیه کند. یکی از والدین دانش‌آموز پایه ششم یک مدرسه هیأت‌امنایی در استان البرز می‌گوید علاوه بر هفت میلیون تومان پرداختی به مدرسه، شش میلیون و ۵۰۰ هزار تومان نیز برای پارچه، دوخت روپوش و مقنعه فرزندش پرداخته است.

کتاب‌های رسمی مدرسه به دلیل تخصیص یارانه دولتی هنوز در مقایسه با بسیاری از مخارج مدرسه، ارزان‌ترند، اما کتاب‌های کمک‌آموزشی به بخش دیگری از بازار پرهزینه آموزش تبدیل شده‌اند. قیمت این کتاب‌ها از حدود ۵۰۰ هزار تومان آغاز می‌شود و برای برخی عناوین، به حدود دو میلیون تومان برای هر جلد می‌رسد. در برخی مدارس، به‌ویژه در پایه‌های حساس متوسطه و مدارس خاص، معرفی چند کتاب از سوی معلم یا مدرسه عملا خانواده را در موقعیتی قرار می‌دهد که صرف‌نظرکردن از خرید آن‌ها می‌تواند به عقب‌ ماندن دانش‌آموز از برنامه آموزشی منجر شود.

تمام این ارقام نیز تنها بخشی از صورت‌حساب تحصیل‌اند. پس از آغاز کلاس‌ها، هزینه سرویس مدرسه که بسته به مسیر و مسافت، می‌تواند به چند میلیون تومان در ماه برسد، در کنار تغذیه، کلاس‌های زبان، ورزش، هنر و تقویتی، اردوها، برنامه‌های فرهنگی و خرید مجدد لوازم مصرفی به مخارج خانواده اضافه می‌شود. به عبارت دیگر، خریدهای شهریور را می‌توان تنها «هزینه ورود» به مدرسه دانست و پس از آن، خانواده باید تا پایان سال تحصیلی ملزومات دیگری را نیز پیوسته تامین کند.

فاصله هزینه‌ها در مدارس غیردولتی بسیار بیشتر است. روزنامه شرق روایت پدر دو دانش‌آموز را منتشر کرده که شهریه اعلامی مدرسه فرزندانش برای هر کودک ۱۷۰ میلیون تومان بوده و در نهایت با مدرسه بر سر پرداخت ۱۳۰ میلیون تومان برای هر بچه، توافق کرده است. او علاوه بر شهریه، نزدیک به هشت میلیون تومان بابت لوازم اولیه و چهار میلیون تومان برای روپوش یکی از فرزندانش هزینه کرده است و براورد می‌کند در ماه‌های تحصیلی، مجموع اقساط شهریه و مخارج جاری مدرسه حدود ۳۰ میلیون تومان از درآمدش را به خود اختصاص دهد. به گفته او، شهریه همان مدرسه سال گذشته ۸۵ میلیون تومان بود.

در مدارس دولتی نیز تحصیل بدون هزینه نیست و دریافت پول از والدین با عنوان‌هایی مانند کمک به مدرسه، برنامه‌های فوق‌برنامه و هزینه فعالیت‌های آموزشی و پرورشی همواره وجود دارد.

آمار مخدوش کودکان بازمانده از تحصیل

سنگینی هزینه‌های آغاز سال تحصیلی زمانی آشکارتر می‌شود که این ارقام با درآمد خانواده‌هایی مقایسه شود که در شرایط وخیم اقتصادی، تامین نیازهای اولیه زندگی نیز برایشان دشوار شده است.

افخم صباغ، مدیرعامل موسسه مهروماه که از تحصیل کودکان آسیب‌پذیر حمایت می‌کند، در گفتگو با روزنامه شرق تاکید کرد که حتی محاسبه حداقلی هزینه‌ها برای دانش‌آموزانی که در مدارس دولتی مناطق کم‌برخوردار تحصیل می‌کنند، به رقمی می‌رسد که بسیاری از خانواده‌ها توان پرداخت آن را ندارند.

نتیجه این روند نیز چیزی جز محرومیت از تحصیل هزاران کودکان نیست. مطابق با اصل سی‌ام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، دولت موظف است تمام وسایل تحصیل رایگان را برای همه کودکان در تمام نقاط ایران به صورت عادلانه و فراگیر فراهم کند. با این حال این اصل در طول پنج‌ دهه گذشته، تنها روی کاغذ مانده است و سالانه هزاران کودک به دلیل فقر، نبود مدرسه، فقدان امکانات آموزشی، دوری مسیر، ازدواج، اشتغال و دیگر موانع از تحصیل بازمانده یا ناچار به ترک مدرسه شده‌اند.

مقام‌های آموزش‌ و پرورش درباره کودکان بازمانده از تحصیل، هر سال رقمی حدود یک میلیون نفر را تایید می‌کنند، حال‌ آنکه داده‌های میدانی و گزارش فعالان حقوق کودک تاکید دارند تعداد کودکان بازمانده از تحصیل فراتر از آمار وزارت آموزش‌ و پرورش است. اکنون که گرانی فزاینده و بی‌سابقه و سایه جنگ بر سر خانواده‌ها سنگینی می‌کند، هیچ بعید نیست آمار دانش‌آموزان محروم از تحصیل نیز تصاعدی بالا رود.