تازه‌ترین آمار سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری ایران نشان می‌دهد که خط آب دریای مازندران در بخش‌هایی از سواحل استان گلستان، از جمله حوالی بندر ترکمن و خلیج گرگان، سه تا چهار کیلومتر عقب رفته است. این عقب‌نشینی در بخش‌هایی از استان‌های گیلان و مازندران هم بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر گزارش شد.
با خشک شدن بخش‌هایی از بستر این دریا، سازمان منابع طبیعی ایران هشدار داد که اراضی تازه نمایان‌شده می‌توانند به کانون خیزش گردوغبار در شمال ایران تبدیل شوند.
به گفتهٔ بهرام دلفان اباذری، مدیرکل دفتر جنگل‌کاری و پارک‌ها و ذخیره‌گاه‌های جنگلی سازمان منابع طبیعی، طرح کاشت نهال در نوار ساحلی با هدف تثبیت خاک و شن در مناطقی که آب از آن‌ها عقب رفته است، از سال ۱۴۰۱ آغاز شد و از حدود هزار و ۷۰۰ هکتار اراضی ساحلی شناسایی‌شده برای احیاء و نهال‌کاری در شمال ایران، تاکنون حدود ۵۵۰ هکتار زیر پوشش این طرح رفته است. با این حال اباذری می‌افزاید که طرح نهال‌کاری ردیف بودجه مستقلی ندارد و هزینهٔ اجرای آن از محل اعتبارات مسئولیت اجتماعی دستگاه‌ها و بخش خصوصی تأمین می‌شود. او هزینهٔ کاشت و نگهداری هر هکتار را دست‌کم ۹۲ میلیون تومان اعلام کرد.
این آمار نشان می‌دهد که حدود هزار و ۱۵۰ هکتار از اراضی شناسایی‌شده هنوز نهال‌کاری نشده‌اند و در گزارش سازمان منابع طبیعی هم زمان‌بندی تکمیل طرح اعلام نشده است.
افت تراز آب شتاب گرفته است
احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون وقت محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، آبان ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که تراز دریای مازندران در عرض پنج سال، حدود یک متر پایین آمد. او مهرماه امسال هم گفت که میانگین افت سالانه تراز دریا از حدود ۷.۵ سانتی‌متر در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۹۹، به حدود ۲۰ سانتی‌متر بین سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ رسید. بررسی داده‌های ماهواره‌ای و دیگر داده‌های سنجش تراز آب در فاصله سال‌های ۱۳۸۲ تا ۱۴۰۳هم از شتاب گرفتن روند افت پس از سال ۱۳۹۸ حکایت دارد.
عدد چهار کیلومتر، جابه‌جایی افقی خط آب در بخش‌هایی از ساحل گلستان را نشان می‌دهد و در سواحل کم‌شیب، حتی چند سانتی‌متر افت عمودی تراز می‌تواند آب را در سطح وسیعی عقب ببرد، در حالی که در امتداد سواحل پرشیب‌تر، کاهش مشابه نیزان تراز ممکن است به جابه‌جایی بسیار کمتری در خط ساحلی بینجامد. همین ویژگی خلیج کم‌عمق گرگان را در برابر افت تراز آسیب‌پذیرتر کرده است.
دریای مازندران پهنه‌ای بسته است و تراز آن به موازنهٔ میان آب ورودی رودخانه‌ها و میزان بارش و تبخیر بستگی دارد. افزایش دما و تبخیر فشار بر این موازنه را بیشتر کرده است. پژوهشی که خرداد امسال در نشریه «آینده زمین» منتشر شد، نشان می‌دهد که مجموع آب ورودی رودخانه‌ها طی سه دههٔ گذشته کاهش یافته و بخش عمده این کاهش هم به دلیل افت جریان رود ولگا در روسیه بوده است. پژوهشگران در کنار تغییرات اقلیمی، سدسازی و انحراف آب رودخانه‌ها را از عوامل موثر در کاهش ورودی آب دانستند.
خلیج گرگان و میانکاله در معرض خشکیدگی
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
خلیج گرگان و شبه‌جزیرهٔ میانکاله بخشی از یک مجموعه تالابی ثبت‌شده در کنوانسیون رامسرند. عمق کم این خلیج و پیوند آن با دریا، محیطی مناسب برای تخم‌ریزی و رشد ماهیان و نیز زیستگاهی مطلوب برای پرندگان مهاجر فراهم کرده است. با کوچک شدن پهنهٔ آبی، وسعت زیستگاه‌های پرندگان و محل رشد ماهیان هم کاهش می‌یابد. این تغییرات برای صیادان و کسب‌وکارهای گردشگری ساحلی که به دسترسی به آب و رونق تالاب وابسته‌اند هم مستقیم اثر می‌گذارد.
در سال‌های گذشته، لایروبی کانال آشوراده تبادل آب میان خلیج گرگان و دریای مازندران را بهتر کرد. با این حال، گزارش‌های منتشرشده در بهمن ۱۴۰۴ از ادامه کاهش تراز آب این خلیج پس از بازگشایی کانال حکایت داشت و ادامه افت تراز دریا از اثر اقدام‌هایی مانند لایروبی هم کاست. طرح نهال‌کاری هم کارکرد دیگری دارد و برای تثبیت خاک در بخش‌هایی از نوار ساحلی طراحی شده است که پیش‌تر آب آن‌ها را می‌پوشاند.
یک پژوهش منتشرشده در سال ۱۴۰۴ در نشریهٔ تخصصی «ارتباطات زمین و محیط‌زیست»، سناریوهای افت احتمالی پنج تا ۱۰ متری تراز دریا را تا پایان قرن بررسی کرده است. براورد پژوهشگران در این سناریوها نشان می‌دهد که بسیاری از زیستگاه‌ها و پهنه‌های بوم‌شناختی مهم ممکن است بیش از ۸۰ درصد وسعت فعلی خود را از دست بدهند. پایین رفتن آب در این مقیاس می‌تواند مسیرهای دسترسی به بندرها را کم‌عمق کند و تأسیسات ساحلی را از خط آب دور بیندازد.
پنج کشور ساحلی دریای خزر در نشست اقلیمی سال گذشته در برزیل، برای تقویت همکاری درباره افت تراز این دریاچه بیانیه‌ای تصویب و از تدوین برنامه اقدام منطقه‌ای برای سال‌های ۱۴۰۴ تا ۱۴۱۴ استقبال کردند. هفتمین نشست اعضای کنوانسیون حفاظت از محیط‌زیست دریایی این پهنه هم شهریور ۱۴۰۵ در تهران برگزار شد. با این حال همزمان با ادامهٔ این مذاکرات، وسعت بسترهای در معرض خشکیدگی در سواحل ایران همچنان در حال افزایش است و اجرای طرح تثبیت خاک هم تازه به حدود یک‌سوم اراضی شناسایی‌شده رسیده است.
