منطقه قفقاز جنوبی، شامل گرجستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان، سرزمینی است که درست بین ایران و روسیه قرار گرفته است. این منطقه که حیاطخلوت روسیه محسوب میشود و درست در همسایگی ایران است، یکی از راهبردیترین مناطقی است که ایالات متحده اکنون در حال گسترش نفوذش در آنجا است.
از زمانی که رئیسجمهوری آذربایجان و نخستوزیر ارمنستان در کاخ سفید توافق صلحی را امضا کردند که به چندین درگیری مسلحانه طی چند دهه گذشته پایان داد، اکنون حدود یک سال میگذرد. من بهطور اختصاصی با نارک مکرتچیان، سفیر ارمنستان در ایالات متحده، درباره نخستین سالگرد «بیانیه واشنگتن» میان دو کشور گفتگو کردم.
اظهارات او در کنار سخنانی که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، این هفته مستقیم در گفتگویی تلفنی با من مطرح کرد، بهروشنی نشان میدهد که این منطقه صرفا در حال رسیدن به ثبات نیست، بلکه در حال بازآرایی است و واشنگتن اکنون، به معنای واقعی کلمه، سهمی عینی در نتیجه این تحولات دارد.
صادقانه بگویم، این یکی از مهمترین مانورهای ژئوپلیتیکی است که تقریبا از چشم همه دور مانده است. میگویم «تقریبا همه»، زیرا ما در شبکههای نیوزنیشن و هیل، فوریه گذشته، زمانی که جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، به بلندپایهترین مقام آمریکایی در تاریخ تبدیل شد که از ارمنستان و جمهوری آذربایجان دیدن کرد، آنجا بودیم؛ سفری که تقریبا هیچکس توجه زیادی به آن نکرد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
یکی از ارکان اصلی این توافق صلح احداث جادهای در خاک ارمنستان است که جمهوری آذربایجان را به منطقه برونبوم خود (جمهوری خودمختار نخجوان) متصل میکند. این جاده «راه ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (the Trump Route for International Peace and Prosperity) یا «تریپ» (TRIPP) نام خواهد داشت.
نکته مهمتر اینکه ایالات متحده دستکم به مدت ۴۹ سال، ۷۴ درصد از سهام شرکت مجری این طرح را در اختیار خواهد داشت. این یعنی آمریکاییها حدود نیم قرن، از طرحهای مربوط به جادهها، خطوط راهآهن، خطوط انتقال انرژی و شبکههای دیجیتال سهم بزرگی خواهند داشت.
و حدس بزنید این مسیر قرار است کجا ساخته شود؟ درست در امتداد مرز ارمنستان و ایران.
اهرم فشار آمریکا برای آینده
اواخر هفته گذشته، پس از آنکه ایران نیروهای نظامی آمریکا را در اردن هدف قرار داد، طی یک تماس تلفنی اختصاصی با رئیسجمهوری ترامپ، از او درباره این پروژه و افزایش نقش ایالات متحده در منطقه پرسیدم. او به من گفت که این موضوع در کوتاهمدت «تغییری» در نحوه مدیریت جنگ با ایران ایجاد «نخواهد کرد»، هرچند اذعان کرد که این پروژه در آینده، هنگام تعامل با تهران، «یک مزیت بزرگ» به او میدهد. به زبان ساده، این اهرم فشار واقعی است، اما فعلا برای استفاده در زمان مناسب کنار گذاشته شده است.
مکرتچیان به من گفت ارمنستان با حضور ایالات متحده در منطقه و برخورداری آن از چنین سهم بزرگی در درازمدت «هیچ مشکلی ندارد». او تاکید کرد که صرفنظر از مالکیت سهام، اختیار اعمال حاکمیت در زمینههایی مانند گمرک، مالیات، امنیت و امور انتظامی همچنان در اختیار نهادهای ارمنستان خواهد بود.
بخشی از این تحولات که خوشایند مسکو نیست، این است که ارمنستان، جمهوری آذربایجان و گرجستان همگی جمهوریهای سابق اتحاد جماهیر شورویاند که غرب تاکنون، به دلیل نزدیکی این منطقه به روسیه، جرئت ورود جدی به آن را نداشت یا دستکم زحمت چنین کاری را به خود نداده بود.
من صریحا از سفیر پرسیدم آیا ارمنستان در حال فاصله گرفتن از روسیه است و او بارها با این تعبیر مخالفت کرد. به گفته او، آنچه در حال وقوع است «تنوعبخشی» به منابع تامین کالا، زنجیرههای تامین، شرکای اقتصادی و همکاریهای امنیتی است. بر اساس توضیح او، ارمنستان مسکو را کنار نمیگذارد، بلکه میکوشد وابستگی خود به یک قدرت واحد را کاهش دهد و در برابر آن مصونیت بیشتری پیدا کند. با این حال، موارد تعمیق روابط میان ایالات متحده و ارمنستان روبهافزایش است؛ از فناوری پهپادی که معاون رئیسجمهوری در ماه فوریه به ایروان برد تا توافق مشارکت راهبردی جامعی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در ماه مه با ارمنستان امضا کرد.
پیامدهای احتمالی برای ایران
حساسترین پرسشی که از سفیر پرسیدم، درباره ایران بود. واشنگتن در هفتههای اخیر آشکارا تلاش کرده است در چارچوب «عملیات طرد اقتصادی»، متحدان و شرکایش را برای انزوای اقتصادی تهران تحت فشار قرار دهد. ارمنستان با ایران مرز مشترک دارد و ارزش مبادلات تجاری سالانه آن با ایران به صدها میلیون دلار میرسد. بنابراین آیا ایالات متحده از ارمنستان خواسته است این روابط را قطع کند؟
سفیر گفت: «درباره همهچیز میتوان گفتگو کرد و همه گزینهها را میتوان بررسی کرد.» بنابراین نه گزینهای تایید و نه گزینهای کنار گذاشته شد.
صلحی شکننده که هنوز در حال شکلگیری است
ارمنستان و جمهوری آذربایجان هنوز روابط دیپلماتیک ندارند و پیمان صلح نهایی را امضا نکردهاند؛ سه دهه جنگ را نمیتوان صرفا با امضای یک چارچوب توافق حل کرد.
سفیر به من گفت آشتی میان دو ملت «سختترین بخش» کل این روند است. با این حال، روشن است که چرخ روابط میان دو کشور کمکم شروع به حرکت کردهاند. مکرتچیان به من گفت: «ملت ارمنستان همیشه رئیسجمهوری ترامپ را به یاد خواهد داشت.»
او توافق صلح را دستاوردی ماندگار دانست که بر پایه احترام به حاکمیت ارمنستان شکل گرفت و روابط گستردهتر آمریکا و ارمنستان را نیز با تعابیری به همین اندازه مهم توصیف کرد و صدور مجوزهای صادراتی و انتقال فناوری به این کشور را شواهدی از آنچه «دیپلماسی مبتنی بر اعتماد» نامید، دانست.
او گفت ارمنستان خرسند است که در واشنگتن بهعنوان «شریکی قابلاعتماد برای فناوریهای نوین و پیشرفته» شناخته میشود.
ثمره این همکاریها از همین حالا آشکار است: یک مرکز داده چهار میلیارد دلاری انویدیا (NVIDIA) که توافقی دوم و بزرگتر نیز پس از آن در راه است، سفر معاون رئیسجمهوری آمریکا که دو سال پیش حتی تصور آن هم ممکن نبود و سهم ۷۴ درصدی آمریکا در کریدوری که رئیسجمهوری فعلی ایالات متحده شخصا آن را «مزیتی بزرگ» در برابر ایران میخواند.
هر اتفاقی که در ادامه رخ دهدــ از امضای پیمان و آشتی میان دو کشور گرفته تا احداث خود جادهــ هنوز کارهای واقعی و دشواری در پیش است. با این حال، ۱۲ ماه گذشته بیش از مجموع سه دهه قبل، تغییرات ملموس در قفقاز جنوبی به همراه داشته است.
برگرفته از نشریه هیل
