کیش زمانی قرار بود ویترین اقتصادی ایران باشد؛ جزیرهای که از دوره اکبر هاشمی رفسنجانی برای تبدیل شدن به نمادی از تجارت، گردشگری، سرمایهگذاری و ارتباط با اقتصاد منطقه روی آن سرمایهگذاری شد. امروز اما گزارشهایی که از جزیره منتشر میشود، تصویری کاملا متفاوت ارائه میکند، هتلهای دست به گریبان با کاهش درآمد، تعدیل نیرو در کسبوکارهای گردشگری، پروژههای نیمهتمام، سرمایهگذارانی که برای تعیین تکلیف دارایی خود سالها منتظر ماندهاند و مدیریتی که در یکی از دشوارترین دورههای تاریخ مناطق آزاد عملا بی برنامه و سردرگم است.
وضع امروز جزیره کیش را شرایط جنگی سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ تشدید کرد، اما کل مشکلات جزیره را نمیتوان به جنگ نسبت داد. ریشههای مسئله امروز و مرگ تدریجی کیش بسیار قدیمیتر است. بیثباتی قوانین، مداخلات دولت مرکزی، تغییر مستمر مدیران، بحران زیرساخت، محدود شدن مزیتهای قانونی و اجتماعی مناطق آزاد و تبدیل مدیریت اقتصادی جزیره به بخشی از نظام انتصابات سیاسی بخشی از مواردی بودند که در طول دو دهه از جزیره کیش آن چیزی را ساختند که امروز مشاهده میکنیم.
محمدجعفر کبیری در آبان ۱۴۰۳ با حکم وزیر اقتصاد، مدیرعامل منطقه آزاد کیش شد. او از مدیران جوان دولت حسن روحانی و معاون سابق وزارت تعاون بود و در فرایند شکلگیری دولت چهاردهم نیز در شورای راهبری دولت پزشکیان حضور داشت. انتخاب او در آن زمان بهعنوان نمونهای از جوانگرایی دولت معرفی شد، اما مسئله کیش بیش از آن بود که با انتصاب مدیری ناآشنا به مسائل مناطق آزاد حل شود.
جنگ ضربه نهایی بر اقتصاد آسیبپذیر جزیره
در جنگ ۱۲روزه ۱۴۰۴، پروازهای کیش از ۲۳ خرداد متوقف شد، و سپس فرودگاه این جزیره از ۱۳ تیر دوباره به شبکه پروازی بازگشت. همین توقف نشان داد اقتصادی که عمدتا به گردشگری و ارتباط هوایی وابسته است تا چه اندازه در برابر بحرانهای امنیتی شکننده است.
در بحران نظامی بعدی شرایط سختتر شد. حملات به جنوب ایران، قشم، بندرعباس و دیگر نقاط هرمزگان و گزارش انفجار در کیش، فضای اقتصادی و گردشگری منطقه را بهشدت متأثر کرد. منابع بینالمللی و داخلی از حملات متعدد به نواحی جنوبی و شنیده شدن صدای انفجار در کیش و قشم گزارش دادند.
مدیرعامل شرکت آب و برق کیش در مرداد ۱۴۰۵ از «تخلیه حدود دوماهه جزیره»، توقف کامل فعالیت هتلها و بازارها، کاهش قابل توجه ورود گردشگران و خسارت اقتصادی بزرگ ناشی از جنگ سخن گفت.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
رئیس جامعه هتلداران ایران نیز اعلام کرد بسیاری از مراکز اقامتی کیش و قشم حتی بعد از بحران به چرخه عادی فعالیت بازنگشتهاند و درآمد هتلها بهشدت کاهش یافته و در مواردی به صفر رسیده است؛ در حالی که فشارهای مالیاتی نیز ادامه دارد.
گزارشهای شهروندان نیز تصویری تیرهتر از وضع موجود ارائه میکند. یک شهروند ساکن کیش در اردیبهشت ۱۴۰۵ گزارش کرد بسیاری از هتلها، رستورانها، کلوپها و مراکز اجاره خودرو ماهها با رکود مواجه بوده و کارکنانشان را تعدیل کردهاند. برخی بازارها نیز تنها در ساعات محدودی فعالیت میکنند. گزارش این شهروندان با گزارشهای دیگر درباره کاهش گردشگری و توقف فعالیتهای اقتصادی در جزیره کیش همخوانی دارد.
وقتی «کیشایر» به مسئله امنیت سرمایهگذاری تبدیل میشود
یکی از روشنترین نشانههای شکنندگی ساختار اقتصادی کیش را میتوان در ماجرای «کیشایر» دید. امیر علیشاهی، مدیرعامل جامعه هتلداران و مراکز اقامتی کیش، در اردیبهشت امسال اعلام کرد که انحراف این شرکت هواپیمایی از رسالت اصلی خود در خدمترسانی به این جزیره به زنجیره گردشگری کیش آسیب جدی وارد کرده است. او حتی حضور کیشایر را مرز میان «رونق و رکود» و عاملی برای امنیت سرمایهگذاری در جزیره توصیف کرد.
این سخنان در عمل اعتراف به یک مشکل ساختاری بود، اقتصادی که چند هزار میلیاردها تومان هتل، مرکز تجاری و پروژه گردشگری در آن ایجاد شده، بدون چند مسیر پروازی و با تصمیم یک شرکت هواپیمایی کل بازار و رونقش را از دست داده است.
کیش علاوه بر بحران گردشگری با میراث پروژههایی مواجه است که بعضی از آنها پس از گذشت بیش از یک دهه هنوز نامشخصاند. یکی از برجستهترین نمونهها «شهر رؤیایی پدیده کیش» است؛ پروژهای که حدود ۱۵ سال از آغاز آن گذشته، اما براساس گزارش منتشرشده در مرداد امسال هنوز کمتر از ۱۰ درصد پیشرفت دارد و توقف آن با بیکاری بیش از ۳۵۰۰ نفر مرتبط است.
پروژه «یاران کیش» نمونهای دیگر است؛ ۲۰۷ واحد مسکونی که بهرغم اعلام پیشرفت حدود ۹۰ درصدی، خریداران آنها پس از بیش از یک دهه همچنان درگیر مشکلات حقوقی و اجراییاند.
خود سازمان منطقه آزاد نیز اکنون از تعیین تکلیف ۱۸ پرونده بزرگ و سنواتی و پیگیری پنج پرونده دیگر سخن گفته است. اینکه مدیریت فعلی حل این پروندهها را در دستور کار قرار داده لزوما نکته مثبتی نیست، زیرا بیش از گزارشی درباره حل این مسائل به اراده و برنامه نیاز است که، با توجه به وضعیت کنونی، دولت و وزارت اقتصاد مجالی برای آن ندارد. افزون بر این، وجود چنین حجمی از پروندههای انباشتهشده نشان میدهد نظام جذب و حمایت از سرمایهگذاری در کیش تا چه اندازه گرفتار بحران است.
اما بحران تنها در کیش نیست؛ نه وزارت اقتصاد، نه دولت و نه متولیان فعلی دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد هنوز نمیدانند مناطق آزاد را در شرایط فعلی چگونه اداره کنند. همزمان با این مشکلات، خود دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد نیز درگیر یکی از بیثباتترین دورههای مدیریتی خود است. در چند ماه گذشته در جریان اختلاف با وزیر اقتصاد رضا مسرور از دبیرخانه کنار رفته، حسین فردوسی با حفظ سمت در وزارت اقتصاد سرپرست دبیرخانه شده و چند ماه بعد حسین فروزان به مقام دبیری جدید منصوب شده است. اما روشن است که فروزان در شرایطی که دولت نه برای حل مشکلات مناطق آزاد کیش و قشم منبع مالی و برنامهای دارد و نه برای مشکلات مناطق جنوبی ایران، کاری از پیش نخواهد برد.
آینده مبهم مناطق آزاد
براساس مصوبه اصلاح ساختار دولت، قرار بود عنوان مستقل دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد حذف و ساختار آن با ستاد وزارت اقتصاد تلفیق شود. اما اجرای این تصمیم متوقف شد و در مرداد امسال حتی جلسهای با حضور مسعود پزشکیان، رئیس دولت جمهوری اسلامی ایران، برگزار شد تا میان دو گزینه «انحلال ساختار مستقل» و «حفظ استقلال دبیرخانه» تصمیمگیری شود.
این بلاتکلیفی در حالی است که مقررات موجود برای دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد شخصیت حقوقی مستقل پیشبینی کرده است. به بیان ساده، دولت هنوز درباره جایگاه نهادی مجموعهای که قرار است موتور سرمایهگذاری و تجارت آزاد کشور باشد به جمعبندی نرسیده است.
در این میان وضعیت جزیره کیش نمونهای کوچک از بحران بزرگتر توسعه در ایران است؛ سرمایهگذاری سنگین بدون تضمین ثبات مقررات، مدیریتهایی که با دولتها تغییر میکنند، سیاست بر اقتصاد سایه میاندازد و سرمایهگذار نمیداند تصمیم امروز دولت فردا نیز اعتبار خواهد داشت یا نه.
مدیریت فعلی منطقه آزاد از بستههای جدید سرمایهگذاری، تعیین تکلیف پروژهها، توسعه نیروگاه خورشیدی و مشارکت بخش خصوصی سخن میگوید. این برنامهها را همانطور که اشاره شد نمیتوان جدی گرفت، زیرا فاصله میان وعده و واقعیت را باید در بازارهای کمرونق، هتلهای آسیبدیده، نیروی تعدیلشده و پروژههایی دید که پس از ۱۰ یا ۱۵ سال هنوز به نتیجه نرسیدهاند.
کیش بیش از سه دهه ویترین جمهوری اسلامی ایران بود؛ ویترینی برای نشاندادن اینکه در گوشهای از ایران میتوان متفاوت از اقتصاد بسته کلی عمل کرد، اما امروز همان ویترین ترک برداشته و شکسته است.
