نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز به کانون اصلی جنگ ایران تبدیل شده است. طی چند ماه گذشته، هم ایران و هم آمریکا مدعی برتری در این منطقه بودهاند و این اظهارنظرهای متناقض باعث سردرگمی و تردید قابلتوجهی شده است.
سیانان مینویسد، اما در حال حاضر شواهد روشن است: آمریکا که با نیروی دریایی خود در تنگه گشتزنی میکند، در حال پیشروی است و ایران بخش زیادی از کنترل خود بر این آبراه حیاتی را از دست میدهد.
بر اساس دادههای شرکت کپلر که با استفاده از فرستندههای کشتیها و دادههای ماهوارهای تردد کشتیها را رصد میکند، بیش از ۸۰ درصد عبور کشتیها از تنگه هرمز طی دو هفته گذشته از مسیر عمان انجام شده است؛ مسیری کشتیرانی که سازمان ملل آن را به رسمیت شناخته، اما ایران بهشدت با آن مخالفت میکند.
ایران که تنگه را تحت کنترل خود اعلام کرده، به دهها کشتی که تلاش کردهاند از مسیر ساحل شمالی عمان از این آبراه عبور کنند، حمله کرده است. با وجود این خطر، بیشتر کشتیها اخیرا تصمیم گرفتهاند خواستههای حکومت ایران را نادیده بگیرند و با اتکا به وعده حفاظت نیروهای دریایی آمریکا، از تنگه عبور کنند.
همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در کپلر، گفت: «بهطور فزایندهای به نظر میرسد که ایران دستکم بخشی از کنترل خود بر تنگه را از دست داده است.»
تغییر کنترل
این وضعیت تفاوت چشمگیری با یک ماه پیش دارد؛ زمانی که کپلر تقریبا تردد هیچ کشتیای را از مسیر عمان مشاهده نمیکرد.
درحال حاضر بسیاری از کشتیها با نادیده گرفتن خواستههای ایران و اسکورت آمریکا از مسیر عمان عبور میکنند و کاهش شدید تردد کشتیها در مسیر مورد نظر تهران باعث شده حکومت ایران نتواند بابت عبور کشتیها از تنگه، عوارض دریافت کند؛ کاری که در بهار انجام میداد.
پایان یافتن تفاهمنامه میان آمریکا و ایران در این هفته، از نظر تئوری به ایران اجازه میدهد دوباره دریافت عوارض را آغاز کند. اما بر اساس دادههای کپلر، به نظر نمیرسد ایران توانسته باشد چنین کاری انجام دهد.
دن پیکرینگ، بنیانگذار و مدیر سرمایهگذاری شرکت انرژی پیکرینگ، گفت: «درخواست ایران برای دریافت عوارض چیزی است که بیشتر مردم خاورمیانه نمیخواهند انجام دهند و انجام هم ندادهاند. بنابراین مسیر عمان قطعا منطقیترین گزینه است.»
به گفته اندی لیپو، رئیس شرکت نفتی لیپو، کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نفتکشهای بسیار بزرگ موسوم به ویالسیسی VLCC ــ بزرگترین نفتکشهای جهان ــ را اجاره کردهاند تا از طریق تنگه هرمز از خلیج فارس خارج شوند و سپس نفت را در خارج از منطقه خطر، در دریای عمان، به نفتکشهای متعلق به مشتریان منتقل کنند.
به نوشته سیانان، این کشتیها برای دور ماندن از حملات ایران، فرستندههای خود را خاموش کردهاند و گاهی هفتهها به همین شکل حرکت میکنند. این تردد موسوم به «تردد تاریک» (dark traffic) ظاهرا از دید برخی سرویسهای ردیابی داده مانند کپلر نیز پنهان مانده است. اگرچه برخی از این کشتیها از طریق ماهواره قابل شناسایی هستند، ردیابی آنها با روشهای سنتی دشوارتر است.
سیانان مینویسد، اما آمریکا که نیروی نظامی قابلتوجهی در آب مستقر کرده، بر تمام کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند نظارت دارد و آمار بسیار بالاتری از حجم انتقال نفت ارائه کرده است؛ آماری که از برآوردهای سنتی قبلی بیشتر است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، هفته گذشته گفت مجموع انتقال نفت از طریق تنگه و محمولههایی که برای دور زدن آبراه تغییر مسیر دادهاند، طی یک هفته به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که به میانگین ۲۰ میلیون بشکه در روز پیش از جنگنزدیکتر است.
نبود شفافیت
این موضوع باعث شد دونالد ترامپ روز دوشنبه اعلام کند که آمریکا «کنترل کامل تنگه» را در اختیار دارد؛ ادعایی قابلبحث که او در طول جنگ بارها تکرار کرده است.
اما ادامه حملات ایران و پایینتر بودن همچنان قابلتوجه حجم انتقال نفت نسبت به سطح پیش از جنگ نشان میدهد که آمریکا کنترل کامل تنگه هرمز را در اختیار ندارد.
سیانان مینویسد، اما ایران هم چنین کنترلی ندارد.
پیکرینگ گفت: «اگر هدف آنها این باشد که مسئول و مسلط باشند، باید بگویم که آنها از ابتدا هم هرگز کنترل کامل را در اختیار نداشتند.»
او افزود: «به نظر میرسد هدف آنها بازدارندگی است تا از این طریق کنترل خود را تثبیتشده نشان دهند. فکر میکنم آنها همچنان در حال ایجاد بازدارندگی هستند.»
اما اگر واقعا نفتکشها بتوانند به اندازهای که آمریکا میگوید نفت را از تنگه عبور دهند، در آن صورت قدرت بازدارندگی و میزان کنترل ایران بر تنگه هرمز نسبت به یک یا دو ماه پیش کاهش یافته است.
موضوع دیگری نیز شرایط را پیچیده کرده است: عمان و ایران در حال مذاکره برای بازگرداندن آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز هستند، بدون حضور آمریکا؛ موضوعی که بهشدت باعث نارضایتی ترامپ شده است.
هنوز مشخص نیست این مذاکرات چه تاثیری بر تردد نفتکشها یا کنترل آبراه خواهد داشت.
لیپو گفت: «من همه این اطلاعات و تیترها را با احتیاط در نظر میگیرم. اما منصفانه است که بگوییم ایران بخشی از کنترل خود بر تنگه را از دست داده است.»
