درحالی که گرانی و افزایش هزینه‌های دندانپزشکی، موجب شده بسیاری درمان مشکلات ایجاد شده برای دندان‌هایشان را به تاخیر بیاندازند یا از آن صرفنظر کنند، دندانپزشکان هشدار می‌دهند اگر ریشه این درد عفونت باشد و عفونت گسترش پیدا کند، اوضاع می‌تواند خیلی زود خطرناک و حتی تهدیدکننده جان شود. به گفته آنها، تورم صورت، تب، تشدید درد پس از چند روز، دشواری در باز کردن دهان، درد هنگام بلع، احساس طعم بد یا خروج ترشحات و تورمی که به سمت گردن پیش می‌رود. همچنین دندان‌دردی که شما را از خواب بیدار می‌کند یا دیگر به مسکن‌های بدون نسخه پاسخ نمی‌دهد، نباید نادیده گرفته شود.

از سوی دیگر، دردی که مدام شدیدتر می‌شود، به‌ویژه اگر با تورم، مشکل در بلع یا تب همراه باشد، دلیلی برای مراجعه سریع به مراکز درمانی است.

میان یک دندان‌درد معمولی و وضعیت اضطراری، مرز روشنی وجود دارد. دشواری در تنفس، دشواری در بلع بزاق، افزایش سریع تورم صورت یا گردن، تورم زیر زبان، گرفتگی محسوس صدا، ناتوانی در بازکردن دهان، تب همراه با تورم صورت، گیجی یا احساس بی‌حالی شدید، همگی دلیل مراجعه فوری به اورژانس‌اند و علائمی معمولی محسوب نمی‌شوند.

روبین رون در گزارشی با استناد به توضیحات دکتر تایلر زنگا، جراح دهان و فک و صورت، توضیح می‌دهد که چگونه مشکلی محدود به دندان می‌تواند به وضعیتی مرگبار تبدیل شود، کدام علائم مراجعه فوری به اورژانس در همان شب را ضروری می‌کنند و چه نشانه‌هایی را هرگز نباید نادیده گرفت. به گفته دکتر زنگا، یکی از خطرناک‌ترین تصورات غلط درباره عفونت‌های دندانی این است که کم‌ شدن درد را با بهبود عفونت یکی بدانیم. گاهی درد کم می‌شود چون عصب دندان از بین رفته یا آبسه راهی برای تخلیه پیدا کرده است، اما هیچ‌کدام از این‌ها به معنای برطرف‌ شدن عفونت نیست و منشا اصلی عفونت همچنان باید درمان شود.

عفونت دندان چگونه به خطری واقعا مرگبار تبدیل می‌شود؟

خطر مرگبار شدن عفونت دندان کمتر به خود دندان مربوط است، بلکه بیشتر به این بستگی دارد که باکتری‌ها پس از خارج‌ شدن از دندان به کجا می‌روند. دکتر زنگا نقطه آغاز این فرایند را چنین توضیح می‌دهد: «آبسه دندان در فضای محدودی در اطراف ریشه دندان یا لثه شکل می‌گیرد، اما اگر فشار افزایش یابد و باکتری‌ها از استخوان عبور کنند، عفونت می‌تواند وارد بافت‌های نرم‌ صورت و گردن شود و از آنجا به بعد است که اوضاع ممکن است به‌سرعت تغییر کند.»

اگر عفونتی که به کف دهان رسیده است، به‌موقع شناسایی و درمان نشود، می‌تواند به اختلال یا انسداد راه هوایی، عفونت شدید و گسترده در بدن (سپسیس) و مرگ منجر شود. اگر عفونت به بافت‌های عمقی گردن برسد، می‌تواند راه هوایی را تهدید کند، به قفسه سینه گسترش یابد، وارد جریان خون شود. این همان زمانی است که یک چرک کردن دندان به وضعیتی اورژانسی تبدیل می‌شود.

عفونت دندان آسیاب پایین که اغلب دست‌کم گرفته می‌شود

عفونت یکی از دندان‌های آسیاب پایین، همراه با تورم زیر فک یا زبان، از خطرناک‌ترین موارد است. بیماران ممکن است تصور کنند فقط دندان‌درد یا کمی تورم دارند، اما عفونت دندان‌های آسیاب پایین می‌تواند به فضاهای زیر فک، زیر زبان و زیر چانه گسترش یابد و به آنژین لودویگ منجر شود؛ عارضه‌ای که در آن کف دهان متورم و سفت می‌شود، زبان به سمت بالا می‌رود و راه هوایی ممکن است بسته شود.

آنژین لودویگ در واقع نوعی عفونت باکتریایی منتشرشونده و به‌سرعت پیش‌رونده در بافت‌های نرم کف دهان است که فضاهای زیر فک، زیر زبان و زیر چانه را درگیر می‌کند و اغلب بر اثر عفونت‌های دندانی، به‌ویژه عفونت دندان‌های آسیاب دوم و سوم فک پایین، ایجاد می‌شود. بخش هراس‌انگیز ماجرا سرعت پیشرفت این بیماری است. 

عفونت دهان چطور به قلب، مغز یا راه هوایی می‌رسد؟

عفونت‌های دهانی به‌صورت تصادفی گسترش پیدا نمی‌کنند، بلکه مبتنی بر ساختار آناتومی بدن پیش می‌روند. به این معنی که با عبور از استخوان، محل اتصال عضلات، صفحات فاسیایی (فضاهای میان‌بافتی) و مسیرهای تخلیه وریدی، در مسیری حرکت می‌کنند که کمترین مقاومت را دارد.

عفونت دندان آسیاب پایین می‌تواند دیواره داخلی فک را سوراخ کند و به فضاهای زیر زبان برسد، اما عفونت دندان‌های بالا ممکن است در جهت دیگری پیش برود و از طریق سیاهرگ‌های صورت، به فضای نیش، حدقه چشم یا سینوس‌ها برسد.

عفونت‌های دندانی در صورت درمان‌ نشدن می‌توانند از طریق فضاهای فاسیایی گسترش پیدا کنند و به عوارض جدی مانند تشکیل لخته خون در یکی از سیاهرگ‌های بزرگ واقع در قاعده جمجمه و پشت چشم‌ها (ترومبوز سینوس کاورنوس)، انسداد راه هوایی، عفونت و التهاب فضای میانی قفسه سینه بین دو ریه (مدیاستینیت)، عفونت لایه داخلی و دریچه‌های قلب (اندوکاردیت) و آبسه مغزی منجر شوند.

 مدیاستینیت نکروزان نزولی یعنی عفونت شدید و تخریب‌کننده‌ای که از دهان یا گردن به فضای میانی قفسه سینه گسترش می‌یابد، یکی از عوارض خطرناک و مرگبار عفونت‌های دندانی است که حتی با وجود درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها و جراحی، میزان مرگ‌ومیر آن همچنان بین ۲۰ تا ۴۰ درصد است. نکته امیدوارکننده این است که اقدام زودهنگام احتمال بهبود را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد و در مجموعه مطالعات جدیدی که بیماران در آن‌ها به‌سرعت آنتی‌بیوتیک‌های موثر بر طیف گسترده‌ای از باکتری‌ها دریافت کرده‌اند و عفونت با جراحی تخلیه شده، میزان بقا به‌مراتب بالاتر گزارش شده است.

البته باکتری‌ها می‌توانند مستقیم هم وارد جریان خون شوند و باکتریمی (وجود باکتری در خون)، سپسیس (واکنش شدید و خطرناک بدن به عفونت) یا در افراد مستعد، اندوکاردیت عفونی (عفونت لایه داخلی و دریچه‌های قلب) ایجاد کنند. 

بیمارانی که با پای خود به مطب دکتر می‌روند و از اتاق عمل سر درمی‌آورند

مواردی که بیشتر در ذهن دکتر زنگا باقی می‌مانند، بیمارانی‌اند که هنگام مراجعه، ظاهرا وضعیت پایداری دارند و به نظر می‌رسد حالشان «خوب» است، اما سی‌تی‌اسکن آبسه‌ای عمقی در گردن را نشان می‌دهد که راه هوایی را تنگ کرده است. علائم هشداردهنده ظریفی که او به آن‌ها توجه می‌کند عبارت‌اند از: دشواری در بلع، گرفتگی صدا، تورم زیر فک، ناتوانی در درازکشیدن به پشت و تریسموس، یعنی دشواری در باز کردن دهان.

این بیماران اغلب به بستری فوری در بیمارستان، تزریق وریدی آنتی‌بیوتیک ، تخلیه عفونت با جراحی، کشیدن دندان عفونی و گاهی کنترل راه هوایی با کمک متخصص بیهوشی یا متخصص گوش‌وحلق‌وبینی نیاز دارند.

سرطان دهان؛ چه کسانی بیشتر در خطرند؟

دکتر زنگا علاوه بر عفونت، به یک بیماری جدی دیگر یعنی سرطان دهان اشاره می‌کند که بسیار کمتر از آنچه لازم است، موردتوجه قرار می‌گیرد و در افراد با سابقه مصرف دخانیات و مصرف زیاد الکل یا هر دو بیشتر دیده می‌شود. ویروس پاپیلومای انسانی یا اچ‌پی‌وی (HPV) هم یکی از عوامل اصلی سرطان‌های دهان و حلق از جمله سرطان لوزه و قاعده زبان است و مصرف «بتل‌کوئید» یا «گوتکا» نیز خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.

داده‌ها درباره تاثیر هم‌زمان این عوامل هم قابل‌توجه‌اند. خطر ابتلا به این سرطان‌ها در افرادی که هم زیاد الکل مصرف می‌کنند و هم سیگار می‌کشند، حدود ۳۰ برابر بیشتر از افرادی است که سیگار یا الکل مصرف نمی‌کنند. افرادی که بتل‌کوئید یا گوتکا می‌جوند، نیز با افزایش خطر ابتلا به سرطان دهان مواجه‌اند.  ویروس پاپیلومای انسانی هم یکی از علل اصلی سرطان‌های قسمت پشتی گلو، به‌ویژه لوزه‌ها و قاعده زبان است، هرچند تنها با نسبت اندکی از سرطان‌های خود حفره دهان ارتباط دارد.

دکتر زنگا درر توضیح علائمی که باید به آن‌ها توجه کرد، نشانه‌های اولیه را چنین توصیف می‌کند: «زخمی که بهبود پیدا نمی‌کند، لکه قرمز یا سفید، خون‌ریزی بدون علت مشخص، توده، ضخیم‌ شدن بافت، لق‌ شدن دندان‌ها بدون علت روشن، بی‌حسی یا نقطه دردناکی که ظرف دو هفته بهبود نمی‌یابد.» تشخیص زودهنگام اهمیت دارد، زیرا بیماری اغلب خاموش است و بسیاری از افراد از علائم آن آگاهی ندارند، چون مراحل اولیه معمولا با درد همراه نیست و بیشتر موارد دیر تشخیص داده می‌شوند، یعنی زمانی که درمان دشوارتر و احتمال زنده ماندن کمتر شده است.

چرا به‌ تاخیر انداختن درمان خطر را افزایش می‌دهد؟

گذشت زمان معادله درمان را به‌کلی تغییر می‌دهد و می‌تواند باعث شود عفونت از یک مشکل موضعی دندان به عفونت فضاهای فاسیایی تبدیل شود. اگر عفونت دندان زود تشخیص داده شود، ممکن است با تخلیه عفونت، درمان ریشه، کشیدن دندان و در صورت لزوم آنتی‌بیوتیک درمان شود، اما اگر دیر تشخیص داده شود، همان عفونت ممکن است به بستری‌ شدن در بیمارستان، سی‌تی‌اسکن، آنتی‌بیوتیک وریدی، تخلیه عفونت در اتاق عمل و اقدام‌های احتیاطی برای باز نگه داشتن راه هوایی نیاز داشته باشد.

این خطر در بیماران مبتلا به دیابت، ضعف سیستم ایمنی یا سوءتغذیه، افراد سیگاری و کسانی که به خدمات درمانی دسترسی محدودی دارند بیشتر می‌شود. 

عادت‌های روزمره‌ای که خطر را بالا می‌برند

سیگار کشیدن، استفاده از سیگار الکترونیکی، مصرف زیاد الکل، رعایت‌ نکردن بهداشت دهان و دندان، بی‌توجهی به پوسیدگی یا شکستگی دندان، به‌ تعویق‌ انداختن درمان به این دلیل که درد موقتا کاهش یافته است و مصرف آنتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده بدون درمان قطعی دندان‌پزشکی، همگی خطر را افزایش می‌دهند. آنتی‌بیوتیک‌ها ممکن است علائم را موقتا کاهش دهند، اما دندان عفونی، بافت و عصب مرده داخل دندان، آبسه لثه یا بافت‌های اطراف دندان یا عامل اصلی عفونت را از بین نمی‌برند.