طالبان طی سه دههای که از زمان ظهورشان در میانه جنگ داخلی افغانستان تاکنون میگذرد، بارها با مخالفت و انتقاد چهرههای کلیدی و اعضای ارشد خود روبهرو شدهاند، اما رهبران این گروه هیچگاه انتقاد را تحمل نکرده و منتقدان را با مرگ، تبعید یا انزوا پاسخ دادهاند.
در روزهای اخیر، خبر نافرمانی جمعهخان فاتح، یک فرمانده محلی طالبان در بدخشان که پس از محدود شدن اختیارات و امکاناتش دست به اعتراض زد، سرخط اخبار رسانههای افغانستان شده است. برخی مخالفان طالبان این را نشانهای از شکاف درونی این گروه میدانند، با این حال بررسی سرانجام معترضان به مواضع رهبر طالبان نشان میدهد که اگرچه معترضان و منتقدان با سه گزینه مرگ، تبعید یا انزوای اجباری مواجه شدهاند، این اعتراضها به صفوف آهنین طالبان که اطاعت از امیر در آن یک اصل اعتقادی است، آسیب جدی نزده است.
پس از آنکه ملا عمر، بنیانگذار طالبان، آوریل ۱۹۹۶ (بهار ۱۳۷۵)، پس از تصرف بخشهایی از افغانستان، در گردهمایی هزاران روحانی در قندهار، خود را «امیرالمومنین» خواند و خرقه منسوب به پیامبر اسلام را پوشید، پیروی از فرمانها و دستورهای او به مثابه پیروی از فرمانهای صدر اسلام درآمد.
ملا هبتالله آخندزاده، رهبر کنونی طالبان، نیز در بیشتر سخنرانیهایش، اطاعت از امیر را اصل اساسی و رمز بقای امارت خود میداند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
اعتقاد طالبان به اصل اطاعت از امیر، باعث شده است که اعضای این گروه، «امیر»، ساختار حکمرانی و رژیم را پدیدههایی مقدس بدانند که انتقاد از آنها به ویژه بهصورت علنی، جایز نیست. به همین دلیل، در سابقه ۳۰ ساله جنبش طالبان، فهرست اعضای بلندپایه این گروه که به دلیل انتقاد، سرپیچی و اعتراض، کشته، تبعید یامنزوی شدهاند هم طولانی است.
وکیل احمد متوکل
وکیل احمد متوکل از مهمترین چهرههای سیاسی نسل نخست طالبان و آخرین وزیر خارجه امارت اسلامی طالبان پیش از سقوط این رژیم در سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰) بود. او سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) در شهرستان میوند استان قندهار به دنیا آمد و به قبیله کاکر، یکی از شاخههای بزرگ پشتونها، تعلق دارد.
متوکل برخلاف بسیاری از فرماندهان طالبان، سابقه برجستهای در جهاد علیه شوروی نداشت. او محصول مدارس دینی طالبان و جزو حلقه شاگردان ملا محمد عمر بود که در سالهای نخست ظهور طالبان، همزمان نقش منشی، مترجم، سخنگو، رابط با رسانههای خارجی و مشاور سیاسی ملا عمر را ایفا میکرد. به دلیل تسلط نسبی بر امور سیاسی و ارتباط با دیپلماتها، بهتدریج به چهره اصلی طالبان در عرصه روابط خارجی تبدیل شد.
متوکل در اکتبر ۱۹۹۹ (مهر ۱۳۷۸) وزیر خارجه امارت طالبان شد و تا سقوط رژیم طالبان در اواخر سال ۲۰۰۱ این سمت را در اختیار داشت و عملا مهمترین دیپلمات حکومت طالبان محسوب میشد و در مذاکرات و تماسهای طالبان با سازمان ملل، پاکستان، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نقش محوری داشت.
او در ماجرای ربودن هواپیمای هندی آیسیــ۸۱۴ (IC-814) در قندهار هم از چهرههای اصلی طالبان در ارتباط با هیأت مذاکرهکننده هند بود.
سراجالدین حقانی در جریان عیادت از مولوی وکیل احمد متوکل-Afghankhabrial1/X
پس از حملات ۱۱ سپتامبر و آغاز حمله آمریکا به افغانستان، متوکل از معدود مقامهای ارشد طالبان بود که برای جلوگیری از فروپاشی رژیم این گروه به دنبال راهحلی سیاسی بود. برخی گزارشها حاکی از آن است که او از تحویل اسامه بن لادن یا دستکم آغاز مذاکره با آمریکا حمایت میکرد. همین مواضع باعث شد درون طالبان بهعنوان یکی از چهرههای نسبتا عملگرا شناخته شود.
پس از سقوط طالبان، متوکل در اوایل سال ۲۰۰۲ ( زمستان ۱۳۸۰) خود را تسلیم نیروهای آمریکایی کرد و بازداشت شد. او مدتی در قندهار و سپس در بازداشتگاه بگرام زندانی بود و سرانجام اکتبر ۲۰۰۳ (مهر ۱۳۸۲) آزاد شد. او بالاترین مقام سیاسی طالبان بود که پس از سقوط رژیم این گروه داوطلبانه تسلیم شد.
متوکل پس از سال ۲۰۰۳، مواضعی اتخاذ کرد که با دیدگاه رسمی طالبان فاصله محسوسی داشت. در حالی که طالبان پس از فروپاشی امارتشان، برای جنگ چریکی آماده میشدند، او از گفتگوی سیاسی میان طالبان و دولت افغانستان حمایت کرد. این مواضع موجب شد از صفوف طالبان اخراج شود.
متوکل اکنون در افغانستان زندگی میکند و مسئولیت یک مدرسه دینی را در قندهار دارد، اما در صفوف طالبان هیچ سمتی ندارد.
سیدمحمد طیبآغا
سیدمحمد طیبآغا، از دیگر چهرههای نزدیک به ملا عمر، بنیانگذار طالبان است که به دلیل انتقاد از اصول سیاسی این گروه، از صفوف طالبان اخراج و منزوی شد.
طیبآغا متولد ۱۹۷۶ (۱۳۵۵) در شهرستان ارغنداب استان قندهار و از خانوادهای مذهبی و دارای نسب سادات است. او از نزدیکترین افراد به ملا محمد عمر، محسوب میشد و در دوران نخست حاکمیت طالبان، رئیس دفتر، منشی شخصی، مترجم و سخنگوی ملا عمر بود.
پس از سقوط رژیم طالبان، جایگاه او در ساختار این گروه حفظ شد و از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۵ (۱۳۹۴ــ۱۳۸۸) ریاست دفتر سیاسی طالبان در قطر را بر عهده داشت. او معمار اصلی افتتاح دفتر طالبان در دوحه قطر بود و در بسیاری از تماسها و مذاکرات غیررسمی طالبان با آمریکا، آلمان و سایر بازیگران بینالمللی نقشی محوری ایفا کرد.
طیبآغا در اوت ۲۰۱۵ (مرداد ۱۳۹۴)، پس از افشای مرگ ملا عمر و انتخاب ملا اختر محمد منصور به رهبری طالبان، از ریاست دفتر سیاسی این گروه استعفا کرد، زیرا پنهان نگه داشتن مرگ ملا عمر به مدت نزدیک به دو سال را اشتباه میدانست و به شیوه انتخاب منصور هم بهشدت انتقاد داشت. طیبآغا معتقد بود رهبر طالبان باید در داخل افغانستان و با نظر فرماندهان و اعضای اصلی این گروه انتخاب شود، نه تحت تاثیر حلقههای مستقر در خارج از کشور.
او بعدها نیز خواستار استقلال طالبان از نفوذ خارجی، بهویژه پاکستان، شد و از این گروه خواست رویکرد سیاسی فراگیرتری در پیش بگیرد. همین مواضع انتقادی و فاصله گرفتن او از جناح حاکم بر طالبان سبب شد پس از بازگشت این گروه به قدرت در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) هیچ جایگاهی در ساختار کنونی امارت طالبان به دست نیاورد و عملا بیرون از دایره تصمیمگیری طالبان باقی بماند.
معتصم آغاجان نیز از همین افرادی است که روزی یکی از چهرههای کلیدی تصمیمگیری در حلقه افراد مورداعتماد ملا عمر قرار داشت، اما از سال ۲۰۱۵ به این سو در انزوا به سر میبرد.
معتصم آغاجان در ملاقات با مولوی محمد یعقوب، در امارات متحده عربی-taahir_khan/X
مولوی معتصم آغاجان
مولوی معتصم آغاجان پشتون و اهل استان قندهار است و در دوره نخست حاکمیت طالبان، وزیر مالیه (دارایی) بود. پس از سقوط رژیم طالبان، او به عضویت شورای کویته (ساختار رهبری طالبان در پاکستان) درآمد و مدتی مسئول کمیته سیاسی این شورا بود. در سالهای پس از ۲۰۰۱، معتصم آغا از معدود رهبران طالبان بود که بهتدریج از راهحل سیاسی، تشکیل حکومت فراگیر و مذاکره با دولت وقت افغانستان و جامعه جهانی حمایت میکرد.
اختلاف او با جناحهای تندرو طالبان در سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) آشکار شد. پس از آن، از جایگاهش در شورای کویته کنار رفت و به دلیل دفاع از مذاکرات صلح و مشارکت طالبان در روند سیاسی افغانستان، با مخالفت شدید تندروهای این گروه روبهرو شد.
مولوی معتصم آغاجان اوت ۲۰۱۰ (مرداد ۱۳۸۹) در کراچی پاکستان هدف یک سوءقصد مسلحانه قرار گرفت و با چند گلوله بهشدت زخمی شد، اما جان سالم به در برد. خود او بعدها گفت که علت این حمله، حمایتش از تشکیل یک دولت فراگیر و مخالفتش با ادامه جنگ بود. پس از آن عملا از ساختار رهبری طالبان فاصله گرفت و به یکی از چهرههای شناختهشده جناح میانهرو و طرفدار مصالحه در میان رهبران سابق طالبان تبدیل شد.
معتصم آغاجان از سال ۲۰۱۰ در امارات متحده عربی زندگی میکرد و در دسامبر ۲۰۲۲ (آذر ۱۴۰۱) و پس از سفر ملا یعقوب به امارات، همراه با او به کابل برگشت. معتصم آغاجان داماد ملا عمر است و به همین دلیل بازگشت او به کابل با تضمین و حمایت ملا یعقوب، فرزند ملا عمر و وزیر دفاع طالبان، صورت گرفت. با این حال، در چهارسال گذشته، دستکم دوبار خبرهایی از بازرسی خانه و بازداشت معتصم آغاجان در کابل و قندهار منتشر شده است. در این مدت او در هیچ نشستی حضور نیافته و هیچ سمت رسمی هم نداشته است.
عباس استانکزی
عباس استانکزی هم از دیگر چهرههای کلیدی طالبان بود که به سرنوشت مشابه متوکل، طیبآغا، معتصم و دیگر چهرههای معترض و ناراضی دچار شد.
استانکزی متولد ۱۹۶۳ (۱۳۴۲) در شهرستان برکیبرک استان لوگر و از چهرههای باسابقه و سیاسی طالبان است. استانکزی برخلاف بسیاری از رهبران طالبان، تحصیلات نظامی رسمی دارد و در دهه ۱۹۸۰ (دهه ۱۳۶۰) در آکادمی نظامی هند آموزش دید و مدتی نیز افسر ارتش افغانستان بود.
او پس از آغاز جنگ علیه شوروی به صفوف مجاهدین پیوست و در میانه دهه ۱۹۹۰ (دهه ۱۳۷۰) همزمان با مراحل اولیه شکلگیری طالبان به این گروه ملحق شد. در حکومت نخست طالبان، او معاون وزارت خارجه بود و پس از سقوط رژیم طالبان نیز در ساختار سیاسی این گروه باقی ماند و از سال ۲۰۱۲ (۱۳۹۱) در دفتر سیاسی طالبان در قطر نقش مهمی ایفا کرد.
او میان سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹ (۱۳۹۸ــ۱۳۹۴) ریاست دفتر سیاسی طالبان در دوحه را بر عهده داشت و یکی از مذاکرهکنندگان اصلی این گروه در مذاکرات با ایالات متحده بود. پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ نیز معاون سیاسی وزارت خارجه شد.
عباس استانکزی، معاون پیشین وزیر خارجه طالبان-خبرگزاری باختر
استانکزی طی سالهای اخیر به یکی از برجستهترین منتقدان داخلی سیاستهای هبتالله آخندزاده تبدیل شده است. او بارها از بسته شدن درهای مدارس و دانشگاهها به روی دختران انتقاد کرده است و در ژانویه ۲۰۲۵ (دی ۱۴۰۴) به طور علنی خواستار حق تحصیل زنان و دختران شد. پس از بازتاب سخنرانیهای استانکزی، هبتالله آخندزاده برای او محدودیت سفر وضع و حتی دستور بازداشتش را صادر کرد که در پی آن، استانکزی افغانستان را ترک کرد و به امارات متحده عربی پناه برد و تاکنون به افغانستان برنگشته است.
در این میان، شماری دیگر از چهرههای طالبان که در مقاطع مختلف با سیاستهای رهبری این گروه مخالفت کردند، پس از اخراج از این گروه، مورد بخشایش قرار گرفتند، اما هرگز راه بازگشت به صفوف طالبان به روی آنان باز نشد. سیداکبر آغا و ملا عبدالسلام ضعیف از جمله این افرادند.
شماری دیگر هم که پس از مرگ ملا عمر در سال ۲۰۱۴ (۱۳۹۳)، با رهبر جدید این گروه مخالفت کردند، جبهههای جدید نظامی تشکیل دادند و کشته شدند. ملا عبدالرسول، ملا عبدالمنان نیازی و عبدالرووف خادم در این گروه قرار میگیرند.
مخالفتی که به مرگ انجامید
ملا محمد رسول و مولوی عبدالمنان نیازی از فرماندهان برجسته طالبان در دهه ۱۹۹۰ (۱۳۷۰) بودند که به استانداری و فرماندهی شهرهای بزرگ نیز منصوب شدند، اما پس از افشای مرگ ملا محمد عمر در سال ۲۰۱۵، رهبری ملا اختر محمد منصور را نپذیرفتند و با تشکیل شاخهای انشعابی موسوم به «شورای عالی امارت اسلامی افغانستان» مقابل رهبر رسمی طالبان قرار گرفتند.
نیروهای این دو فرمانده ناراضی طالبان در استانهای زابل، فراه و هرات چندین بار با طالبان اصلی درگیر شدند و به مهمترین چهرههای مخالف درونطالبانی تبدیل شدند.
ملا رسول و عبدالمنان نیازی -AFP/ ایندیپندنت فارسی
پس از کشته شدن ملا اختر منصور در سال ۲۰۱۶ (۱۳۹۵) و تقویت موقعیت طالبان تحت رهبری هبتالله آخندزاده، نفوذ سیاسی و نظامی ملا رسول و عبدالمنان نیازی بهشدت کاهش یافت. ملا رسول در سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) ناپدید شد و عبدالمنان نیازی نیز در ماه مه ۲۰۲۰ (اردیبهشت ۱۳۹۹)، در جریان درگیری میان نیروهای وابسته به او و طالبان در هرات زخمی شد و چند روز بعد بر اثر جراحات وارده، در بیمارستانی در کابل درگذشت.
گفته میشد شاخه انشعابی تحت رهبری ملا رسول و نیازی با نهادهای امنیتی دولت وقت افغانستان همکاری میکرد تا اختلافهای درونی میان طالبان را تقویت کنند.
تاریخچه سرکوب مخالفتها و انتقادها در صفوف طالبان نشان میدهد که این گروه هیچ انتقادی را برنمیتابد و افراد در هر جایگاه و مسندی، میتوانند بهسرعت و برای همیشه از صفوف این گروه اخراج شود.
هاتف مختار، رئیس مرکز بینالمللی مطالعات راهبردی افغانستان، دراینباره به ایندیندنت فارسی توضیح داد که ایدئولوژی طالبان سرکشی و انتقاد را نمیپذیرد و در صورتی که نهادهای اطلاعاتی و مقامهای این گروه در این زمینه به کسی در صفوف خود حتی شک کنند، او از صفوف رانده میشود.
مختار که سال ۲۰۲۴ در کابل بازداشت و زندانی بود، افزود که افراد منتقد در صفوف طالبان، در صورتی که به صورت علنی عذرخواهی و با رهبر این گروه تجدید بیعت کنند، بخشیده میشوند و حق زندگی در انزوا در افغانستان به آنان داده میشود، اما راه بازگشت به صفوف طالبان هیچگاه به روی آنان باز نخواهد شد.
