مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی ایران دو هفته پس از امضای توافق موقت، در بنبست قرار گرفته، بهطوری که مذاکرات هستهای هنوز بهطور جدی آغاز نشده است و دو طرف بار دیگر در حال چانهزنی بر سر مفاد اولیه توافقاند. به این ترتیب دونالد ترامپ که با وعده پایان دادن به «جنگهای بیپایان» وارد کاخ سفید شد، اکنون خود را گرفتار مذاکراتی با تهران میبیند که چشمانداز روشنی برای پایان آن دیده نمیشود.
والاستریتژورنال با استناد به سخنان تحلیلگران مسائل ژئوپلیتیک این بنبست را به سود تهران توصیف میکند، زیرا با راهبرد متداول و شناختهشده جمهوری اسلامی ایران، یعنی طولانی کردن مذاکرات و به تعویق انداختن هرگونه امتیازدهی در موضوعهایی که خط قرمز خود میداند، همخوانی دارد.
واشگتن و تهران با امضای یک یادداشت تفاهم، توافق کردند که جنگ متوقف شود، تنگه هرمز باز شود و محاصره نظامی آمریکا علیه ایران پایان یابد. دو طرف همچنین پذیرفتند که درباره مسائل بسیار پیچیدهتر، از جمله برنامه هستهای ایران، گفتگو کنند و ظرف ۶۰ روز به راهحلی دست یابند، اما با وجود گذشت دو هفته از امضای این یادداشت تفاهم، مذاکرات هستهای هنوز بهطور جدی آغاز نشده است و در عوض، آمریکا و ایران بار دیگر بر سر این موضوع که چه کسی کنترل تنگه هرمز را در اختیار خواهد داشت، آیا اسرائیل باید جنگ در لبنان را متوقف کند و داراییهای مسدودشده ایران بر اثر تحریمهای آمریکا چگونه آزاد خواهد شد، در حال مجادلهاند. یعنی موضوعاتی که قرار بود پیشتر درباره آنها تصمیمگیری شده باشد.
این الگوی «یک گام به جلو و دو گام به عقب» در مذاکرات برای کسانی که سابقه حضور در مذاکرات هستهای با جمهوری اسلامی ایران را دارند، کاملا آشنا است. توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) که در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما حاصل شد، هم پس از سالها مذاکره، توقف و ازسرگیری مکرر گفتگوها به دست آمد، اما در نهایت نیز نتوانست تهران را به پذیرش امتیازهایی که از خط قرمزهایش فراتر میدانست، وادار کند.
ریچارد نفیو، از مقامهای ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا که سالها در مذاکرات با جمهوری اسلامی ایران حضور داشت، تاکید میکند از اینکه تهران تاکنون هرگونه مذاکره واقعی درباره پرونده هستهای خود را به تعویق انداخته و در عوض، آمریکا و میانجیها را درگیر چانهزنی بر سر مفاد آتشبس کرده است، نباید تعجب کرد. او میگوید: «بررسی تاریخچه مذاکرات هستهای با تهران از سال ۲۰۰۳ تاکنون نشان میدهد که ایرانیها در به تعویق انداختن موضوعهای حساس و مهم هستهای مهارت زیادی دارند و در عین حال تلاش میکنند درباره موضوعها و شرایطی مذاکره کنند که خودشان ترجیح میدهند.»
این طولانی شدن مذاکرات میتواند برای ترامپ به یک دردسر سیاسی تبدیل شود. خود او سال ۲۰۲۰ در شبکههای اجتماعی نوشته بود: «ایران هیچگاه جنگی را نبرده، اما هیچگاه هم در مذاکره شکست نخورده است!» البته ورود به جنگ نیز با مواضعی که ترامپ بارها بهصورت علنی اتخاذ کرد، در تضاد بود. او در جریان کارزار انتخاباتی سال ۲۰۲۴ گفته بود: «صفحه آن روزهای احمقانه و بیخردانهِ جنگهای بیپایان را برای همیشه ورق خواهم زد؛ جنگهایی که هیچوقت تمام نشدند.»
اکنون این وضعیت که کاخ سفید بهشدت با ازسرگیری جنگ مخالفت میکند، احتمال شکلگیری یک بنبست طولانیمدت را افزایش میدهد. به این معنی که یا مذاکرات تا مدتی نامحدود ادامه پیدا میکند یا بهتدریج فروکش میکند. در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ایران و آمریکا تنها به اجرای حداقل مفاد توافق موقت شامل تعلیق اعمال تحریمهای جدید آمریکا، حفظ وضعیت کنونی برنامه هستهای آسیبدیده ایران و ادامه کاهش فشار تحریمهای نفتی علیه تهران، بسنده خواهند کرد.
آلن ایر، از مذاکرهکنندگان ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا با جمهوری اسلامی ایران که اکنون در موسسه خاورمیانه فعالیت میکند، گفت: «برای ایران، خود فرایند مذاکره مهمتر از رسیدن به نتیجه است. آنها میدانند که دستکم در کوتاهمدت، زمان به سودشان است.»
استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، امیدوار بودند این هفته که به قطر میروند، گفتگوهای صلحی را که متوقف شده بود، احیا کنند و سپس به موضوع چگونگی محدود کردن برنامه هستهای تهران بپردازند، اما درگیریهای نظامی جدید مذاکرات را با مانع روبرو کرد.
علت درگیری سهروزه اخیر، خشم تهران از اقدام عمان بود که، بدون موافقت تهران، مسیر ترانزیتی تحتحمایت آمریکا از تنگه هرمز را راهاندازی کرد. جمهوری اسلامی ایران در واکنش، حملات به کشتیها را از سر گرفت که حملات آمریکا را در پی داشت. دو طرف سرانجام پس از سه روز، بار دیگر بر سر توقف درگیریها و ازسرگیری مذاکرات توافق کردند.
ترامپ بعدا از آنچه «دیداری بسیار موفق با طرف ایرانی» توصیف کرد، تمجید کرد.
با وجود اینکه جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری، و مارکو روبیو، وزیر خارجه، اذعان کردهاند که مذاکرات ممکن است به شکست بینجامد، ترامپ به دستیارانش گفته است که حتی اگر این گفتگوها از ضربالاجل ۶۰ روزه فراتر برود، تمایلی ندارد جنگ را از سر بگیرد.
ونس روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «رئیسجمهوری نیروهای نظامی ما را دوباره وارد جنگ نخواهد کرد، مگر آنکه واقعا ناچار باشد، یعنی مگر اینکه هدفی روشن و مشخص برای این کار وجود داشته باشد. اگر آنها تلاش کنند برنامه هستهای خود را دوباره بازسازی کنند یا قصد داشته باشند بار دیگر به کشتیهای تجاری شلیک کنند، محاسبات ما تغییر خواهد کرد. اما در حال حاضر، آنچه رئیسجمهوری گفت این است که بروید و توافق را نهایی کنید.»
تصمیم اسرائیل برای حمله به بیروت هم تهران را بر آن داشت تا در حمایت از گروه نیابتی خود، حزبالله، دست به اقدام تلافیجویانه بزند که بهطور موقت به توقف آتشبس انجامید و بار دیگر موجب بسته شدن تنگه هرمز شد.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
در توافق موقت، برای قواعد بازی تا زمان دستیابی به توافق نهایی چند شرط مهم تعیین شده و قرار است این توافق نهایی تا ۱۸ اوت (۲۷ مرداد) حاصل شود، اما اگر هر دو طرف موافقت کنند، مذاکرات میتواند برای مدتی نامحدود تمدید شود.
در جریان مذاکرات، دو طرف توافق کردند که به یکدیگر حمله نکنند و آتشبس را حفظ کنند. آمریکا روند برداشتن محاصره بندرهای ایران را آغاز کند و جمهوری اسلامی ایران نیز اجازه دهد تردد در تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ بازگردد، اما نحوه اداره تنگه هرمز به ادامه مذاکرات موکول شد.
نکته مهم این است که دو طرف توافق کردهاند در مسائل هستهای و تحریمی، «وضعیت موجود را حفظ کنند». یعنی جمهوری اسلامی ایران باید وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را، که بهشدت بمباران شده، حفظ کند و واشنگتن نیز متعهد شد هیچ تحریم جدیدی اعمال نکند و نیروهای بیشتری به منطقه اعزام نکند.
وزارت خزانهداری آمریکا تاکنون به وعده دولت ترامپ برای کاهش فشار تحریمهای نفتی علیه تهران و اجازه دادن به بازگشت آزادانه درآمدهای نفتی به ایران عمل کرده است. این برای حکومت ایران حکم باز کردن یک شریان حیاتی اقتصادی را دارد و میتواند طی دو ماه ۱۰ میلیارد دلار درآمد برای آن ایجاد کند.
حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مهمان در موسسه آلمانی امور بینالملل و امنیت، معتقد است که با وجود همه تاکتیکهای تهران برای به تاخیر انداختن مذاکرات، رهبران این کشور در نهایت به دنبال دستیابی به توافق با آمریکا هستند تا انزوای اقتصادی ایران را کاهش دهند و خطر ازسرگیری درگیریها را کم کنند. او میگوید: «آنها به چیزی نیاز دارند که دستکم بهتدریج، آنها را به نقطهای برساند که بتوانند کشور را بهطور عادی اداره کنند و هر لحظه نگران نباشند که ممکن است جنگ دوباره از سر گرفته شود.»
با این حال، حفظ وضعیت موجود هم برای هر دو طرف مزایایی دارد. در این شرایط، تهران ناچار نخواهد بود درباره فعالیتهای هستهای خودــ که همواره تاکید میکند اهدافی صلحآمیز داردــ امتیازهای عمدهای بدهد. در سوی دیگر، دولت ترامپ نیز مجبور نخواهد شد به وعدهاش مبنی بر لغو همه تحریمهای ایران عمل کند؛ اقدامی که میتواند با واکنش منفی کنگره روبرو شود و منافع اقتصادی بزرگی را نصیب حکومتی کند که ممکن است از این درآمدها برای بازسازی توان نظامی خود و تامین مالی گروههای شبهنظامی همپیمانش در منطقه استفاده کند.
البته سناریوهای متعددی هم وجود دارد که میتواند به پایان این بنبست بینجامد. از جمله بالا گرفتن تنش میان اسرائیل و ایران که ممکن است بار دیگر به رویارویی مستقیم دو کشور منجر شود یا درگیریها در لبنان را تشدید کند؛ موضوعی که تهران آن را نقض مفاد آتشبس تلقی خواهد کرد.
از طرفی کاخ سفید هم ممکن است به این نتیجه برسد که جدی نبودن ایران در مذاکرات هستهای و تلاش تهران برای تعیین نحوه اداره تنگه هرمز، ادامه وضعیت موجود را غیرقابلقبول کرده است.
در این راستا، مایکل سینگ، مدیر پیشین امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی آمریکا در دوران ریاستجمهوری جورج دبلیو. بوش، معتقد است که «به احتمال زیاد، این یادداشت تفاهم اولین و آخرین توافقی بود که ترامپ و ایران امضا کردند».
