خبرگزاری رویترز در گزارشی تفصیلی که روز دوشنبه منتشر کرد، به بررسی آثار جنگ اخیر آمریکا و اسرائيل با جمهوری اسلامی ایران بر میراث تاریخی ایران پرداخت.
در این گزارش اشاره شده است که نخستین موجهای انفجار باعث لرزش گنبدها و منارههای باستانی در اطراف مشهورترین میدان شهر تاریخی اصفهان شد و دو روز بعد، یک بمباران دیگر در مرکز شهر، کف یک مجموعه تاریخی ۴۰۰ ساله را با خردههای آوار پوشاند.
حملات هوایی اسرائیل در روزهای هفتم و نهم مارس (۱۷ و ۱۹ اسفند)، بناهای میدان نقش جهان و کاخ چهلستون را که از ارزشمندترین مجموعههای فرهنگی ایران به شمار میروند، به لرزه درآورد و تا دو هفته بعد، هنوز در برخی نقاط، گچ و کاشیهای شکسته زیر پا خرد میشدند. خبرنگار رویترز با توضیح آنچه درباره خسارتهای جنگ در میراث باستانی ایران دیده است، نوشت: «از روی پشتبام، هدف مورد نظر در حمله نهم مارس با کمتر از ۲۰۰ متر فاصله دیده میشد: ساختمان استانداری اصفهان که بخشی از آن تخریب شد، اما به نظر میرسید هنگام اصابت بمب، خالی بود.»
خبرنگاران رویترز که همان زمان یعنی پیش از آتشبس، به کاخ چهلستون، میدان نقش جهان و اطراف آن و همچنین دو کاخ دیگر در تهران دسترسی محدودی پیدا کردند، در این گزارش نوشتند که از نزدیک دیدند جنگ چگونه به آثار تاریخی ایران که برخی از آنها تحت حفاظت پیمان بینالمللی یونسکو قرار دارند، آسیب زد.
خبرنگاران رویترز آسیبها در ۱۱ بنای تاریخی ایران را مشاهده و گزارش کردهاند.
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
علاوه بر آنها، کارشناسانی که تاثیر جنگ بر میراث جهانی را دنبال میکنند، اعلام کردند آسیبهایی را که به راهآهن سراسری ایران، مسجد جامع اصفهان و همچنین یک دژ هزار و ۸۰۰ ساله در نزدیکی غارهای پیشاتاریخی که ۶۳ هزار سال پیش محل سکونت انسان بود، وارد آمده است، تایید میکنند.
این در حالی است که رویترز طی دو دهه جنگ زمینی و هوایی آمریکا و متحدانش در عراق، سوریه، لیبی و افغانستان، موردی از آسیب به آثار فرهنگی ثبتشده در یونسکو نیافته بود.
یونسکو هنوز کارشناسانش را به محل آثار ثبتشده در فهرست این سازمان اعزام نکرده است و برای ارزیابی خسارت فعلا تنها از تصاویر ماهوارهای استفاده میکند. این سازمان تاکنون آسیب در هفت اثر در ایران را تایید کرده است؛ از جمله دو اثر ثبت جهانی و چهار اثر فرهنگی ملی و یک مکان مذهبی.
یونسکو به رویترز اعلام کرده که پیش از جنگ یا در جریان آن، مشورتی با آنها نشده، اما این نهاد مختصات مکانهای حساس را در اختیار «همه طرفهای درگیر» قرار داده و از همه آنان خواسته است به قوانین بینالمللی از جمله حفاظت از اموال فرهنگی احترام بگذارند.
بخش عمده خسارتها ناشی از موج انفجارها بود که با سرعتی حدود ۲۰ برابر سرعت صوت در همه جهات پخش میشوند. به گفته وس برایانت، کارشناس سابق نیروی هوایی آمریکا، این امواج میتوانند تا فاصله نزدیک به یک کیلومتر نیز خسارات شدید ایجاد کنند.
اگرچه هیچیک از این آثار بهطور کامل نابود نشدهاند، یک بمب دو هزار پوندی (حدود ۹۰۷ کیلوگرم)ــ از نوعی که معمولا نیروهای اسرائیلی و آمریکایی استفاده میکنندــ میتواند ساختمانها تا شعاع ۹۰ متری را فروبریزد. ساختمانهایی که در فاصله ۹۰ تا ۹۰۰ متری قرار دارند نیز ممکن است دچار آسیب جدی شوند. البته درختان، ساختمانها و محیط اطراف میتوانند موج انفجار را تضعیف یا حتی آن را متمرکز کنند و باعث شوند موج در فواصل بیشتری حرکت کند.
وقتی موج انفجار به ساختمان برخورد میکند، شیشهها را میشکند، از دیوارهای بیرونی عبور میکند و ممکن است ستونها را تخریب کند. با عبور موج از داخل ساختمان، نیرو به سمت بالا میرود و به طبقات فشار وارد میکند، اما اگر موج ساختمان را احاطه کند، فشار رو به پایین بر سقف و فشار جانبی از همه طرف وارد میشود که میتواند موجب فروریختن سازه شود.
ارتش اسرائیل تایید کرده که ساختمان استانداری اصفهان را هدف قرار داده است. این ساختمان در مجاورت مجموعه کاخ ثبتشده در فهرست یونسکو قرار دارد. در بیانیه ارتش اسرائیل ادعا شده است: «ما مطابق قوانین بینالمللی عمل میکنیم و تنها اهداف نظامی را هدف قرار میدهیم.»
در این بیانیه آمده که حملات اسرائیل بر پایه اطلاعات موثق، راستیآزمایی عملیاتی، طی شدن فرایندهای مصوب صدور مجوز و در موارد لازم، پس از بررسیهای حقوقی و مطابق با حقوق بینالملل صورت گرفته است.
رویترز با هشت کارشناس باستانشناسی خاورمیانه و حفاظت از میراث فرهنگی گفتگو کرده که معتقدند یافتههای این گزارش نشاندهنده تغییری آشکار در رویهها و اولویتهای هدفگیری آمریکا و فاصله گرفتن از سیاست حفاظت از آثار تاریخی شناختهشده در سطح بینالمللی است.
به گفته این کارشناسان، این تغییر، دو دهه پس از آن رخ میدهد که استقرار یک پایگاه نظامی آمریکا در ویرانههای شهر باستانی بابل و غارت موزه عراق با موجی از انتقادها روبرو شد و پنتاگون را واداشت در سیاستهایش درباره حفاظت از اماکن فرهنگی بازنگری کند.
وس برایانت گفت در جنگهای اخیر، آثار تاریخی معمولا در فهرست حذف از هدفگیری قرار داشتند و حمله به آنها تنها در صورت ضرورت نظامی بسیار بالا و با تایید سطوح عالی، حتی در سطح کاخ سفید، انجام میشد.
در گزارش رویترز آمده است که از جمله مکانهای آسیبدیده میتوان به کاخ گلستان تهران، چهار اثر در میدان نقش جهان اصفهان و مجموعه چهلستون اشاره کرد. مهرنوش سروش، مدیر مرکز آثار باستانی خاورمیانه دانشگاه شیکاگو، گفت تیم او آسیب در مسجد جامع اصفهان و ایستگاه راهآهن اندیمشک را هم تایید کرده است.
او و یونسکو تخریب گسترده در قلعه فلکالافلاک در خرمآباد را هم تایید کردند. رویترز نیز تصاویر آسیب به پنجرههای این قلعه را بررسی و تایید کرد.
نماینده ایران در یونسکو فهرستی شامل ۱۳۴ اثر فرهنگی آسیبدیده را که به این نهاد ارائه کرده، در اختیار رویترز نیز گذاشته است. البته همه این آثار در فهرست یونسکو نیستند، اما از مهمترین جاذبههای گردشگری ایران محسوب میشوند.
از میان آثار ثبتشده در یونسکو که آسیب دیدهاند، تنها راهآهن مستقیم هدف قرار گرفته شده است.
ایران برخی از مهمترین آثارش را با نشانهای آبی بزرگ علامتگذاری کرده بود؛ از جمله بازار اصفهان، قلعه خرمآباد و مجموعه سعدآباد در تهران. این علامتها نشانه بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگیاند.
فرشید امامی، استاد تاریخ هنر دانشگاه رایس، گفت: «باورنکردنی است. در بدترین تصوراتم هم فکر نمیکردم چنین چیزی رخ دهد. اینها واقعا اهداف نظامی نیستند.»
پنتاگون از اظهارنظر خودداری کرده اما آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، با اشاره به نام عملیات جنگی دولت ترامپ گفت: «عملیات خشم حماسی با این اهداف اصلی تعریف شد: نابودی موشکهای بالیستیک ایران، تخریب تاسیسات تولیدی، انهدام نیروی دریایی، تضعیف نیروهای نیابتی و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای. برخلاف ایران، آمریکا غیرنظامیان را هدف قرار نمیدهد.»
نگاهی به کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴
کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴، معاهدهای برای حفاظت از میراث فرهنگی، بهصراحت از چنین مکانهایی در زمان جنگ حمایت میکند. هدف قرار دادن عمدی اموال فرهنگی غیرنظامی طبق حقوق بینالملل جنایت جنگی محسوب میشود.
یونسکو تنها بخش کوچکی از آثار فرهنگی هر کشور را ثبت میکند و برخی کشورها به ثبت رسمی آثار اهمیت بیشتری میدهند. ایران ۲۷ اثر ثبتشده دارد. در حالی که این عدد در ایتالیا ۵۵ است. در برخی کشورها مانند اوگاندا و کاستاریکا تنها یک اثر ثبت شده است.
در عراق، مهمترین نمونه آسیب در جنگهای تحت رهبری آمریکا، شهر باستانی بابل بود که بعدها در سال ۲۰۱۹ در فهرست یونسکو ثبت شد. نیروهای ائتلاف در سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۴ از بابل به عنوان پایگاه نظامی استفاده کردند.
در سوریه نیز نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا در سال ۲۰۱۷، دیوارهای شهر رقه متعلق به قرن هشتم را بمباران کردند.
ترامپ یک بار در سال ۲۰۱۷ و بار دیگر در سال ۲۰۲۵، آمریکا را از یونسکو خارج کرد.
استفنـی مولدر، استاد هنر اسلامی دانشگاه تگزاس، گفت: «در مقایسه با وضعیت فعلی، آن زمان مثل یک دوره طلایی به نظر میرسد؛ چون حالا دیگر اهمیت موضوع توجه به آثار باستانی در جنگها از بین رفته است.»
او یکی از بیش از ۴۰۰ پژوهشگری است که نامهای در محکومیت آسیب به آثار فرهنگی ایران امضا کردند.
جواهر فرهنگی ایران
اصفهان حتی در استانداردهای ایران نیز یک جواهر فرهنگی محسوب و با شهرهایی مانند رم، آتن و کیوتو مقایسه میشود. میدان نقش جهان و اطراف آن از محبوبترین مکانهای تجمع مردم بودند و یکی از سه اثر ثبت جهانی یونسکو در شهر اصفهان به شمار میرود.
در ماههای اخیر، اصفهان نیز مانند بسیاری از شهرهای ایران صحنه اعتراضات گسترده بود که به سرکوب شدید منجر شد. برخی از این اعتراضها در میدان نقش جهان و بازار اطراف آن رخ داد.
در روز هفتم مارس، بمبها در فاصله ۳۰۰ متری سیوسهپل اصابت کردند و تاسیسات مرتبط با سپاه پاسداران را هدف قرار دادند. دو روز بعد، حمله دیگری دفتر استانداری را هدف گرفت و بار دیگر میدان نقش جهان و چهلستون را لرزاند. راویان محلی گفتند موج انفجار تا یک کیلومتر دورتر نیز احساس شد.
در حمله نهم مارس بخشهایی از موزه دکوراتیو و کاخ چهلستون هم آسیب دید. در بازار اصفهان، شیشهها شکست و فعالیت اقتصادی بهشدت مختل شد.
در تهران نیز کاخ گلستان، در نزدیکی بازار قدیمی شهر، دچار آسیب شد. در شب اول مارس، ساختمانهای قضایی کنار این مجموعه هدف حمله قرار گرفتند و بخشهایی از کاخ آسیب دید. به گفته یکی از کارمندان کاخ گلستان، تالار آینه بیشترین آسیب را دید.
رویترز در پایان نوشت که خبرنگارانش اجازه ورود به بخشی از کاخ گلستان را نداشتند زیرا به آنها گفته شد «سقف ممکن است هر لحظه فرو بریزد».
