حدود دو سال پیش بود که فعالان میراث فرهنگی ضمن ابراز نگرانی از وضعیت نامناسب گراند هتل قزوین، از واگذاری این بنای تاریخی به یک سرمایه‌گذار خصوصی در فرایندی غیرشفاف خبر دادند و اعلام کردند که به بهانه راه‌اندازی کارگاه مرمت، دور این بنا حصارکشی شده است.

در همان زمان، مسئولان میراث فرهنگی مدعی بودند کارگاه مرمتی گراند هتل به‌صورت «روباز» فعالیت می‌کند، اما فعالان میراث فرهنگی این ادعا را رد کردند و گفتند به دلیل حصارهای فلزی، امکان مشاهده آنچه در داخل محوطه می‌گذرد، وجود ندارد.

روزنامه پیام ما نیز در گزارشی نوشت که حتی معاون میراث فرهنگی و مدیر پایگاه تاریخی دولت‌خانه صفوی نیز اجازه ورود به محوطه را ندارند و مشخص نیست پیمانکار پشت این حصارها چه اقدام‌هایی انجام می‌دهد.

حالا نزدیک به دو سال از آن روزها می‌گذرد و آنچه ابتدا به‌عنوان اقدامی برای حفاظت از کارگاه مرمت معرفی می‌شد، به‌تدریج به حصارهای فلزی بلند و گسترده‌ای تبدیل شده که علاوه بر گراند هتل، بخش‌هایی از عرصه دولتخانه صفوی را نیز در بر گرفته است. در هفته‌های اخیر نیز انتشار تصاویری از پشت این حصارها که از برپایی سازه‌های فلزی مرتفع در داخل محوطه حکایت دارد، موج تازه‌ای از نگرانی‌ها را در میان دوستداران میراث فرهنگی برانگیخته است.

آن‌ها می‌گویند هم‌زمان با بالا رفتن اسکلت‌های فلزی و اجرای عملیات عمرانی در محدوده گراند هتل و عرصه دولتخانه صفوی، امکان مشاهده مستقیم آنچه در داخل محوطه می‌گذرد، از میان رفته است و هیچ بعید نیست که این پروژه در نهایت به قیمت مخدوش شدن بخش مهمی از دولتخانه صفوی تمام شود. همین نبود شفافیت درباره ماهیت مداخلات انجام‌شده، نحوه مرمت بنا، ساخت‌وسازهای احتمالی در عرصه دولتخانه صفوی و حتی هویت سرمایه‌گذار پروژه پرسش‌های متعددی ایجاد کرده است.

خطر تخریب بیخ گوش دولتخانه صفوی

گراند هتل قزوین یکی از اولین نمونه‌های هتل به شیوه مدرن در ایران است. این بنا در سال‌های پایانی دوره قاجاریه و در زمان فرمانداری سعدالسلطنه بر قزوین و به دستور او و با استادکاری علی جولای احداث شد.

از آنجا که این هتل کنار دولتخانه صفوی ساخته شد، اکنون هرگونه مداخله و پروژه عمرانی در محیط پیرامون آن می‌تواند آثار تاریخی صفوی را نیز متاثر کند. بخش مهمی از انتقادهای مطرح‌شده درباره پروژه گراند هتل قزوین هم به مداخلات انجام‌شده در عرصه دولتخانه صفوی و نحوه واگذاری بخش‌هایی از این محدوده تاریخی مربوط می‌شود.

دولتخانه صفوی، یادگار دوران پایتختی قزوین در عصر شاه طهماسب صفوی، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی این شهر است. هرچند بخش عمده‌ای از کاخ‌ها و ساختمان‌های این مجموعه در دوره‌های بعد تخریب شدند، کارشناسان معتقدند لایه‌های تاریخی ارزشمندی که همچنان زیر خاک این عرصه باقی مانده است، می‌توانند درباره ساختار کاخ‌ها، باغ‌ها و نظام حکومتی صفویان اطلاعات مهمی در اختیار پژوهشگران قرار دهند.

سمیه مراقی، کارشناس مرمت و فعال میراث فرهنگی، در گفتگو با روزنامه شرق از طرح «آزادسازی دولتخانه صفوی» در دهه ۱۳۸۰ سخن گفت که در چارچوب آن، تعدادی از ساختمان‌های متعلق به نهادهای دولتی و همچنین برخی املاک خصوصی خریداری و تخریب شدند تا عرصه تاریخی دولتخانه یکپارچه و برای مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی آماده شود.

اینک در حالی که عرصه دولتخانه صفوی هنوز به‌طور کامل کاوش نشده و «لایه‌های باستان‌شناسی زیادی دارد که می‌تواند اطلاعات ارزشمندی از کاخ‌ها و باغ‌های صفوی در اختیار پژوهشگران بگذارد»، این میراث تاریخی به دلیل فعالیت غیرشفاف سرمایه‌گذار خصوصی، در خطر تخریب قرار گرفته است.

مراقی محدوده موسوم به «گاراژ اقتصاد» را مثال می‌زند که پیش‌تر در شمال گراند هتل قرار داشت و میراث فرهنگی آن‌ را خریداری و تخریب کرد، در صورتی‌ که در همان زمان نیز احتمال وجود بقایای معماری صفوی در چند متر زیر سطح زمین مطرح شده بود.

این کارشناس میراث فرهنگی به روزنامه پیام ما گفت که اکنون بخشی از همین عرصه که در قالب طرح آزادسازی دولتخانه صفوی از ساخت‌وساز تخلیه شده بود، در اختیار سرمایه‌گذار گراند هتل قرار گرفته است تا ساخت‌وساز کند. سوال هم همین‌جا است: چرا عرصه آزادسازی‌شده در اختیار یک بهره‌بردار قرار گرفته است؟

در پیوند با همین موضوع سعید زارع‌پور، فعال میراث فرهنگی قزوین، نیز گفت که واگذاری بخشی از عرصه دولتخانه صفوی به منظور افزایش توجیه اقتصادی پروژه گراند هتل اقدامی قابل دفاع نیست.

کارشناسان میراث فرهنگی تاکید می‌کنند که هرگونه خاکبرداری، تسطیح یا جابه‌جایی خاک در عرصه دولتخانه صفوی باید با احتیاط کامل و زیر نظر باستان‌شناسان انجام شود، زیرا هر لایه خاک این محوطه می‌تواند حامل شواهدی از دوره‌های تاریخی مختلف باشد.

پشت حصارهای فلزی چه می‌گذرد؟

شواهد موجود نشان می‌دهد که از زمان واگذاری دوباره گراند هتل به سرمایه‌گذار جدید، تمام نمای بیرونی بنا و همچنین بخش‌هایی از عرصه مجاور آن، به ویژه ضلع شمالی، با ورق‌های فلزی پوشانده شده است. به گونه‌ای که بنایی که پیش‌تر از سه جهت قابل‌مشاهده بود، اکنون در حصاری فلزی محصور شده و امکان مشاهده آنچه در داخل محوطه می‌گذرد، از بین رفته است.

به گفته سعید زارع‌پور، از خلال روزنه‌های کوچک موجود در حصارها می‌توان نشانه‌هایی از عملیات عمرانی را مشاهده کرد و در محدوده‌ای که بخشی از عرصه دولتخانه صفوی محسوب می‌شود، عملیات گودبرداری، پی‌ریزی سیمانی و نصب اسکلت فلزی انجام شده است.

فعالان میراث فرهنگی همچنین می‌گویند تمام دیوارهای داخلی بنا تخریب و عناصر شاخصی مانند پایه‌های چوبی ایوان‌ها، درها و پنجره‌های تاریخی از محل خود خارج شده‌اند. حال‌ آنکه به گفته آنان، استفاده از مصالح جدید و احتمال بازسازی بخش‌هایی از بنا با مصالح غیراصیل می‌تواند اصالت تاریخی گراند هتل را تهدید کند.

نکته قابل‌توجه اینکه حتی خبرگزاری دولتی ایرنا نیز در گزارشی به نحوه مداخله در گراند هتل قروین انتقاد کرده و با اشاره به تصاویر منتشرشده از محوطه این اثر تاریخی، از مشاهده اسکلت‌های فلزی، تیرآهن، ماشین‌آلات سنگین، رفت‌وآمد کامیون‌های حمل خاک و نشانه‌هایی از پی‌ریزی و ساخت‌وساز در محدوده پروژه خبر داده است. این خبرگزاری نوشت که در عرصه‌ای با چنین حساسیت تاریخی، حتی جابه‌جایی محدود خاک نیز باید همراه با مستندسازی، نظارت مستمر و اطلاع‌رسانی عمومی انجام شود.

بهره‌بردار ناشناس و فعالیت غیرشفاف

در کنار نگرانی‌ها درباره نحوه مرمت و ساخت‌وساز در گراند هتل، هویت نامشخص سرمایه‌گذار پروژه نیز یکی دیگر از محورهای اصلی نگرانی و انتقاد فعالان میراث فرهنگی است. روزنامه پیام ما روز بیست‌ودوم خرداد در گزارشی به این موضوع پرداخت و نوشت که از زمان واگذاری بنا به سرمایه‌گذار جدید، نه صندوق احیا و بهره‌برداری از اماکن تاریخی و نه اداره کل میراث فرهنگی قزوین، هیچ‌گاه هویت فرد یا مجموعه برنده مزایده را به صورت رسمی اعلام نکردند و در تمام این مدت تنها از عنوان کلی «سرمایه‌گذار بخش خصوصی» استفاده شده است.

سمیه مراقی در همین زمینه گفت: «از ابتدا هیچ نامی از این سرمایه‌گذار برده نشد و هیچ توضیحی درباره سابقه و پیشینه او ارائه نکردند. بارها این موضوع مطالبه شد که هویت سرمایه‌گذار موضوع محرمانه‌ای نیست. اعلام کنید این سرمایه‌گذار چه کسی است و قرار است چه کاری انجام دهد.»

به گفته سعید زارع‌پور،‌ پیگیری‌ فعالان برای اطلاع از هویت بهره‌بردار تاکنون به نتیجه نرسیده است. به گفته او، در مقاطعی نام‌هایی به‌عنوان بهره‌بردار پروژه مطرح و حتی سال گذشته اخباری غیررسمی درباره فوت سرمایه‌گذار منتشر شد، اما همچنان مشخص نیست قرارداد نهایی با چه شخص یا مجموعه‌ای منعقد شده و مسئولیت مستقیم اجرای پروژه بر عهده چه کسی است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تجربه‌های پیشین نشان داده‌اند که برخی بناهای تاریخی واگذارشده به نهادها یا مجموعه‌های وابسته به نهادهای نظامی و امنیتی، پس از واگذاری یا از کارکرد فرهنگی و عمومی خود فاصله گرفته‌اند و یا به فضاهایی با دسترسی محدود و کاربری‌های غیر فرهنگی تبدیل یا در بهترین حالت، به فرصتی برای کسب منافع اقتصادی و سودآوری برای افراد و گروه‌های خاص بدل شده‌اند.

دولتخانه صفوی، چشم و چراغ قزوین

قزوین حدود نیم قرن پایتخت حکومت صفویان بود و طی همین مدت چهره آن برای همیشه دگرگون شد. پس از اینکه شاه طهماسب صفوی تصمیم گرفت پایتخت ایران را از تبریز به قزوین منتقل کند، مجموعه‌ای گسترده از کاخ‌ها، باغ‌ها، عمارت‌های حکومتی و فضاهای تشریفاتی در این شهر و در محدوده‌ای که امروز به نام «دولتخانه صفوی» شناخته می‌شود، ساخته شد.

بعد از آنکه شاه عباس صفوی پایتخت ایران را از قزوین به اصفهان منتقل کرد، الگوی اولیه دولتخانه صفوی برای احداث میدان نقش جهان اصفهان استفاده شد و بسیاری از عناصر معماری و شهرسازی شکل‌گرفته در قزوین در اصفهان تکامل یافت و به اوج رسید.

امروزه از مجموعه وسیع دولتخانه صفوی قزوین تنها بخش‌هایی همچون عمارت چهلستون (کلاه‌فرنگی)، سردر عالی‌قاپو و بخش‌هایی از کاخ‌های سلطنتی باقی مانده است. پژوهشگران معتقدند بخش قابل‌توجهی از ساختار این مجموعه هنوز زیر بافت تاریخی شهر مدفون است و به همین دلیل هرگونه مداخله عمرانی در عرصه دولتخانه می‌تواند اطلاعات ارزشمند درباره یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ ایران را در معرض خطر قرار دهد.